Wiegen op golven van emotie

Wie de dingen op een rijtje probeert te krijgen, komt wellicht tot het formuleren van een aantal trefwoorden om de huidige stand van zaken mee te typeren. Er is verwarring en verstarring, frustratie, matheid, lauwheid en gezapigheid, maar ook vooroordeel en veroordeling zijn niet van de lucht. Er is sprake van een verontrustende tendens in het klassieke protestantisme. De crisis van de middenorthodoxie, waarover eens een geschokte prof.dr. H. Berkhof schreef, is vandaag de crisis van de gereformeerde gezindte, ondanks de grote vitaliteit, de opgewektheid, de volle kerken en het activisme die men her en der nog aantreft. Ik schrijf hier slechts een totaalindruk neer.

Krampachtig koesteren
Eigenlijk is de situatie nog ernstiger. De vraag dient onder ogen gezien te worden of alles dat zich onder de naam 'gereformeerd' aandient, nog wel werkelijk recht heeft op deze titel? Gaat er misschien niet verontrustend veel doperdom schuil achter de groepscode 'gereformeerd'?
We hebben daarbij te denken aan het krampachtig koesteren van een eigen identiteit, uitkomend in groepscodes, waarbij het op zichzelf niet afkeurenswaardige devies dat een christen herkenbaar is aan zijn praat, gelaat en gewaad, een wel heel eigen inkleuring ontvangt. Maar ook is ons gereformeerdendom niet altijd vrij van de doperse trek om zich terug te trekken in het isolement, het zich creëren van een eigen wereld, de 'refo-cultuur', waarbij de wereld verder aan zichzelf wordt overgelaten. Ook mag niet verzwegen worden de angst en de desinteresse voor de cultuur, die in sommige delen van deze beweging springlevend is. Echter, wie aan cultuurmijding doet, is ook met die cultuur bezig. Zo ontstaat een kerk die al maar meer in zichzelf opgesloten raakt en krampachtig het oude erfgoed koestert. De eerlijkheid gebiedt daarbij te zeggen dat dit oude erfgoed vaker met de 'buitenkant dingetjes' te maken lijkt te hebben dan met de binnenkant van het bestaan. De kramp slaat toe. Discussies over hertaling van de Statenbijbel, klassieke formulieren en liturgische bezinning dreigen bij voorbaat gedoemd tot mislukken. Ze leiden tot verwarring of verstarring. En wie het aandurft er over te beginnen, positioneert zichzelf al snel in een verdachte hoek. Maar is gereformeerd niet meer dan een typering van een bepaald klimaat of cultuur?

Voortvarend activisme
Er is ook een andere kant. Die van het activisme. Met grote voortvarendheid wordt de bezem door al het oude gehaald. In korte tijd wordt veel overhoop getrokken. De ene verandering volgt op de andere. Het blijft niet bij nieuwe zangwijzen, maar de hele liederencultuur moet op de helling, misschien wel zonder dat daar een grondige doordenking aan ten grondslag ligt. Opwekking en Elly en Rikkert scoren duidelijk beter dan David, Ethan en Asaf. Te denken geven de woorden van prof.dr. P. Nullens: 'Ons gebrek aan interesse voor dogmatiek, maakt van ons naïeve kwezels, die blije liedjes zingen in een theologisch mijnenveld.' Daarbij horen natuurlijk ook andere muziekinstrumenten. Maar zijn wij in al die verwoede pogingen om het oude 'juk' af te schudden, niet bezig ons een nieuw op te leggen?
Weer meen ik van die doperse trekjes te zien. In ieder geval dreigt een nieuwe vorm van wetticisme. Vooral als ik zoveel moet. Blij moet zijn. Enthousiast moet wezen en misschien nog wel heel veel dingen meer. Welk vuur brandt hier eigenlijk? Is het wel altijd door de Geest aangestoken?

Blind
Er is nog iets. Heeft de gereformeerde gezindte niet een geweldige blinde vlek als het gaat om het materialisme, dat haar voor een niet onbelangrijk deel in zijn greep heeft en houdt?! Velen zijn niet vies van een luxe levensstijl. Bezit staat hoog genoteerd, maar vergeten we Lazarus niet aan onze poorten. Schiet de bewogenheid met de arme, verslaafde, ontspoorde medemens er soms niet schromelijk bij in? Peilen we de nood in de (grote) steden wel werkelijk? En ging Jezus ons Zelf hierin niet voor?
Maar ook moet de vraag gesteld worden hoe het bij ons klassieke protestanten staat met de overdenking van het toekomende leven, waar Calvijn ons met veel passie in voorging en toe opwekte? Wordt het vreemdelingschap nog wel werkelijk beleefd? Scherpe vragen, maar het is wel nodig dat we ze onszelf en elkaar stellen.
Meer dan ooit hebben we ons de indringende terechtwijzing van ds. J. Overduin ter harte te nemen dat het niet met brandend hart terugverwachten van Christus de grootste wereldgelijkvormigheid is (in: Het onaantastbare; over de christelijke hoop). De kerken in het Europa van 2005 wekken de indruk dat haar toekomstverwachting sterk onder de bijbelse maat en norm blijft. Dat verraadt wellicht weer een heleboel over haar leven uit de verzoening, de vergeving van de zonden en het verkeren met haar Bruidegom. Heeft McGrath dan toch gelijk als hij beweert dat het geloof in de protestantse kerken gerationaliseerd is? En in geval hij het gelijk aan zijn kant heeft, dan hebben we zijn vervolgwaarschuwing heel ernstig te nemen, namelijk dat zulk een beweging zich op een doodlopend spoor bevindt.
Zo'n beweging heeft zijn tijd gehad. Daarin voltrekt zich dan tegelijkertijd niet minder dan het oordeel van God. Dus is het de hoogste tijd voor bezinning! De voorgevel staat nog overeind, maar van binnen is het huis al voor een heel deel vermolmd. Dat is onze voorzichtige analyse.

Hoe verder...?
In de derde plaats brandt nu de vraag op onze lippen of er nog een uitweg uit dit debacle is. Of bevinden we ons binnen de protestantse kerken in een sterfhuis? Zullen weldra ook de laatste bolwerken van klassiek protestantisme, die zich nu vooral in de kerken uit de Afscheiding geconcentreerd hebben, vallen? Daarom, omdat ook zij veel meer bleken te zijn aangevreten door de kanker van de secularisatie, waarvan niet alleen het rationalisme (McGrath), maar ook het gevoel een grotere bedreiging blijken te zijn dan wij voor mogelijk hielden? Krijgt McGrath gelijk met zijn sombere toekomstscenario van een evangelicale, Romeins- en Grieks-katholieke christenheid die de malaise overleeft en te boven komt?
Het is nodig om er allereerst aan te herinneren dat het evangelicalisme in de Angelsaksische wereld niet geheel samenvalt met dat wat zich onder de naam 'evangelisch' in Nederland voordoet. Evangelicaal is in zijn oorsprong doorgaans dieper en ernstiger dan veel van dat wat wij tegenwoordig als 'evangelisch' kennen, zeker als wij naar de Nederlandse situatie zien. Veel neo-evangelicalen hier te lande zijn afkomstig uit het klassiek protestantisme, zij zijn in zekere zin daar ook een reactie op. Niet zelden is er sprake van een sterke distantie tot de moederkerken. Soms zelfs van ernstige nestbevuiling.
Tegelijkertijd blijkt niet zelden veel te zijn meegenomen vanuit de oude situatie en dat oude wordt dan van een nieuwe jas voorzien. Zonder het te beseffen en te willen, is men maar al te vaak elkaars spiegelbeeld. De uitersten raken elkaar en daarbij gaat het op het scherpst van de snede. Al was het alleen maar het subjectivisme dat in veel van deze kringen zo dominant aanwezig is. We hoeven maar te letten op de grote betekenis die gegeven wordt aan het eigen religieuze gevoel. Het zich 'fijn voelen' in de groep van vooral gelijkgezinden, de zogenaamde belevingscultuur, die naadloos aansluit bij de consumptieve geest van de moderne mens, die heel eigentijds zijn religieuze behoeften bij elkaar shopt. Daar hoort ook dit nog bij: de waarheid wordt pas echt waarheid als ik er wat bij begin te voelen.
Dat er veel waarde wordt gehecht aan het primaat van het gevoel is duidelijk, dikwijls ten koste van de kennis. Maar dat vormde nu ook net het hoofdbezwaar tegen de kerken van klassiek protestantse snit. Merkt men dan niet hoe postmodern men is? Hoogopgeleiden incluis, vijf dagen en meer druk in de kenniseconomie, laten zich 's zondags wiegen op de golven van emotie en aandoening.

Tragiek
De golf van rationalisme, maar ook het postmoderne subjectivisme doet niet anders dan de mens in het middelpunt zetten, of het nu de rationele mens is of zijn overgevoelige tegenhanger. Echter staat de mens in het midden, dan staat hij ten diepste alleen. Zie hier zijn tragiek. Het zal niet altijd zo beleden worden, maar zeker wel zo gevoeld. Alleen het kruisevangelie in al zijn radicaliteit vermag hem te redden uit deze hopeloze eenzaamheid.
Geen nieuw concept dus, maar terug tot de wortels.
Terug tot de bronnen.
Terug het primaat van de Schriften.
Terug tot de enige bron en norm voor het leven van de kerk: het onvervalste Woord van onze God! Daar vinden we uiteindelijk het enige echte antwoord op alle vragen die spelen in kerk en wereld.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen