Helper waar geen helper is

Veel activiteiten in de gemeente gaan in deze tijd weer van start. In de vakantieperiode ligt veel gemeentewerk stil. Het meest belangrijkste werk? Dat is maar de vraag. De erediensten mogen doorgaan. Er is ziekenhuisbezoek, pastoraat in crisissituaties, er zijn begrafenissen en veel oudere mensen hebben doorgaans in de vakantieperiode behoefte aan extra bezoek. Ouderlingen die niet op vakantie gaan, brengen extra bezoekjes of worden ingeroosterd voor ziekenhuisbezoek. Weer anderen bereiden zich in stilte voor op de vakantiebijbelweek. Kortom, ook in de vakantieperiode zetten velen zich in voor de gemeente.
Het is eigenlijk heel bijzonder dat er zoveel vrijwilligers zijn die zich willen inzetten voor de plaatselijke gemeente. Iemand schreef: 'Ondanks merkbare teruggang van het kerkelijk leven is de kerk nog steeds de grootste 'vrijwilligersorganisatie' van het land. Met groot enthousiasme soms, met taaie volharding dikwijls nemen velen deel aan het kerkenwerk.' Waar komt dit vandaan? In twee artikelen willen we nader ingaan op het vrijwilligerswerk in algemene zin en vervolgens ingaan op het 'vrijwilligerswerk' in de gemeente van Christus.

Belangeloze inzet
Een van de omschrijvingen van vrijwilligerswerk is werk dat in enig georganiseerd verband onverplicht en onbetaald wordt verricht ten behoeve van anderen en/of de samenleving, zonder dat degene die het verricht daar voor zijn of haar levensonderhoud van afhankelijk is. Anders gezegd: vrijwilligerswerk is belangeloze inzet voor zinvolle activiteiten die een extra dimensie geven aan je levensidealen.
In ons land zetten ruim drie miljoen mensen zich in als vrijwilliger. Zij doen allerlei werk, zowel binnen de kerkelijke gemeenschap als ook daarbuiten. De betekenis voor zowel de vrijwilliger als voor de samenleving is enorm. Protestantse vrijwilligers zijn doorgaans een groot aantal jaren actief en hebben geregeld meerdere functies tegelijk. Meer dan 95 procent is belijdend lid. Kerkelijk vrijwilligerswerk is een zaak van kerkelijk betrokken mensen. Kerkelijke vrijwilligers zijn gemiddeld wat ouder en ook bijzonder trouw. Gemiddeld bekleden zij zo'n ruim zeven jaar een functie en zijn zij vijftien jaar actief in de kerk. Gemeenten waar de betrokkenheid hoog is, hebben minder moeite om vrijwilligers te vinden. Zij hebben een groot reservoir om vrijwilligers uit te halen.
Buiten de kerk is een nog groter aantal kerkleden als vrijwilliger actief. Vooral op de terreinen van sociale zorgverlening en scholen, maar ook in sport en recreatie, gezondheidszorg en opbouwwerk. Het kerkelijk vrijwilligerswerk wordt wel eens gezien als een traditionele vorm van vrijwilligerswerk. Immers, het bestaat ook al heel lang. De laatste jaren zijn er ook nog weer andere vormen van vrijwilligerswerk in de belangstelling gekomen. Voorbeelden daarvan zijn de meer op 'actiegerichte' activiteiten van organisaties voor vluchtelingen, milieubewegingen en belangenorganisaties.
De verschillende soorten vrijwilligerswerk geven twee typen vrijwilligers te zien: de traditionele vrijwilliger en de moderne vrijwilliger. De traditionele vrijwilliger is iemand die zich sinds jaar en dag geroepen voelt 'op de winkel te passen'; iemand die vindt: dat doe je gewoon, het hoort erbij; de idealist, je gaat en staat er(gens) voor; de gedreven vrijwilliger, die inzet noodzakelijk en duurzaam vindt en met name gericht is op saamhorigheid, solidariteit en gezelligheid.
De moderne vrijwilliger daarentegen ziet vrijwilligerswerk als onbetaalde arbeid, zonder actief lidmaatschap, is beschikbaar voor enkele uren en voor kortdurende activiteiten, is meer trouw aan zichzelf dan aan anderen, meer gedeeltelijk betrokken dan totaal betrokken en is individueel gericht vanuit specifieke kwalificaties/deskundigheden.

Trends
Er zijn allerlei trends en veranderende motieven voor het vrijwilligerswerk waarneembaar. We kijken allereerst eens naar enkele trends. Uit onderzoek blijkt dat de traditionele vrijwilliger plaats maakt voor een 'nieuw type' vrijwilliger: de calculerende vrijwilliger, die niet meer te porren is voor levenslange verplichtingen aan een en dezelfde club, maar die korte, afgebakende taken wil met een duidelijk doel, efficiënt wil werken. Bijvoorbeeld de 'manager', op zoek naar zingeving en wel enkele uren beschikbaar wil zijn. Of een type vrijwilliger die alleen maar 'leuke dingen wil doen'. Een en ander blijkt bijvoorbeeld in een duidelijke toename van de belangstelling voor de recreatieve sector.
Verder blijkt dat het vrijwilligerswerk in hoog tempo aan het vergrijzen is. Steeds minder jongeren zijn actief in het 'traditionele' vrijwilligerswerk, wel weer meer binnen nieuwe vormen van vrijwilligerswerk (in de recreatieve sector). Ouderen daarentegen zie je vooral actief in de zorg en hulpverlening. Onderzoekers concluderen dat als dit structurele trends gaan worden, er problemen kunnen ontstaan. Wanneer er geen verse aanvoer van jongeren is in de zgn. 'zware' sectoren, en het werk op een steeds kleinere groep van steeds ouder wordende vrijwilligers neerkomt, wordt de toekomst extra zorgelijk, temeer als door de vergrijzing de vraag naar extra personeel in de zorg en de hulpverlening verder zal toenemen.
Gezien de tekorten op de arbeidsmarkt en de algehele economische malaise zal hiervoor een beroep worden gedaan op vrijwilligers. Het vinden van voldoende vrijwilligers zal echter bemoeilijkt worden doordat oudere werknemers steeds langer door moeten werken door het verhogen van de pensioengerechtigde leeftijd. Het is dus zaak om in de komende tijd vooral jongeren en mensen van middelbare leeftijd voor deze taken te mobiliseren.

Motieven
Uit het Geven in Nederland-onderzoek uit 2000 blijkt dat steeds meer mensen zeggen dat ze hun vrijwilligerswerk leuk vinden. Vervolgens blijkt dat vrijwilligers het belangrijk . vinden dat hun werk ook iets oplevert en dat het aansluit bij hun talenten! Anderen motieven die hoog scoren, zijn: mensen ontmoeten, vrienden maken en meer levenservaring opdoen. Opmerkelijk zijn de voordelen die genoemd worden. Vrijwilligers hebben toegang tot een veel groter netwerk van sociale relaties dan niet-vrijwilligers. Via dit netwerk profiteren vrijwilligers van allerlei voordelen waar niet-vrijwilligers geen toegang hebben. Vrijwilligers hebben minder moeite om hulp te vinden voor allerlei klusjes en kunnen meer op mensen een beroep doen bij ziekte. Dan nog iets: uit een Amerikaans onderzoek blijkt dat degenen die vrijwilligerswerk doen, langer gezond blijven en minder snel overlijden dan degenen die geen vrijwilligerswerk doen.
Dan nog iets over de religieuze factor in het vrijwilligerswerk. Vrijwilligerswerk is steeds meer een uitdrukking van de eigen persoonlijkheid en hangt steeds minder samen met kerkgang.
Voor een groot deel heeft dit te maken met de secularisatie, kerkverlating en de 'ontzuiling' en het geheel vrijblijvende en zeer aansprekende aanbod van allerlei (maatschappelijke) doelen vanuit een niet godsdienstige achtergrond, waaraan men zich persoonlijk kan verbinden en deze vervolgens een warm hart kan toedragen. Dit alles past perfect in een tijd, die je zou kunnen typeren als een tijd van 'keuzemenu's'. Er valt volop te shoppen en te kiezen op de vrijwilligersmarkt. Kerkelijk vrijwilligerswerk maakt algemeen gezegd daarop geen uitzondering (meer), geeft voor de beleving van het vrijwilligerswerk geen extra toegevoegde waarde, maar is onderdeel van de vele mogelijkheden geworden. De moraal is 'goed doen' en krijgt een eigen specifieke invulling.

Maatwerk
Is hiermee nu alles gezegd over de motieven voor het vrijwilligerswerk? Zeker niet. De motieven zijn zeer uiteenlopend. Resumerend kunnen we zeggen dat sommige mensen heel duidelijk aangeven dat ze iets terug willen hebben voor of via hun vrijwilligerswerk, terwijl anderen hun sociale betrokkenheid en onzelfzuchtig gedrag benadrukken. Van belang is ook te noemen - en dat vraagt maatwerk -  dat vrijwilligerswerk voor mensen verschillende functies kan vervullen zoals:
- het bevredigen van een sociale behoefte;
- uitdrukking geven aan eigen normen en waarden;
- ontwikkelen van vaardigheden, nieuwe kansen op werk creëren; 
- behoefte aan begrip voor de problemen van de doelgroep;
- verhogen van de eigen waarde;
- ontsnappen aan eenzaamheid, schuldgevoel.

Een medewerker van een vrijwilligerscentrale verwoordde het zo: 'Ik had behoefte aan sociale contacten, die heb ik nu volop gekregen. Ik kan me ook verder ontwikkelen en ontplooien. Ik heb het gevoel dat ik nu zelf echt een bijdrage kan leveren aan meer zorg voor de ander, die dat nodig heeft. Er is veel eenzaamheid, dat door velen niet wordt opgemerkt. Ik heb een veel duidelijker beeld gekregen waar behoefte aan is, bij mensen die tussen de wal en het schip vallen. Het meldpunt van de vrijwilligerscentrale geeft in ieder geval de gelegenheid contact te zoeken. Mensen kunnen nu ergens terecht.'
Ten slotte laten we nog een vrijwilliger in het kerkelijk jeugdwerk aan het woord: 'Je doet het omdat je er iets zinvols mee wilt bereiken, bijvoorbeeld. kinderen iets meegeven, wat hen de rest van hun leven zal bij zal blijven: een lied, jouw compliment, een levenswijsheid, lachen met een stel tieners, of stil vallen om wat een jongere in vertrouwen tegen je zegt'

Veelheid en verscheidenheid
Er is een veelheid en verscheidenheid aan vrijwilligerswerk. Binnen het vrijwilligerswerk kun je verschillende typen vrijwilligers onderscheiden. Het 'soort' vrijwilligerswerk is erg afhankelijk van de organisatie en de context waarin dit plaatsvindt. Concreet: er zijn denkers en doeners. Nog wat meer toegespitst: er zijn bestuurders, vergadermensen, die zich vooral richten op de organisatorische kant, de structuur van de organisatie, verstand hebben van beleid maken, het formuleren van doelstellingen en het ontwikkelen van een visie.
Maar er zijn ook vrijwilligers die veel liever de handen uit de mouwen steken en helpen waar geen helpers zijn. Bijvoorbeeld. elke dag beschikbaar als chauffeur voor 'tafeltje dek je', 1 x per maand oud papier ophalen voor de korfbalvereniging, collecteren voor het goede doel. Of vrijwilligers die zich richten op vernieuwing, veranderingen voorstaan en hiervoor allerlei creatieve oplossingen voor bedenken. Het zijn de 'idealisten', die zich willen inzetten voor hun politieke partij, de asielzoekers in het asielzoekerscentrum, elke zaterdag weer opnieuw in de weer zijn voor hun vereniging voor natuurbehoud. Ook noemen we nog de vrijwilligers die op zoek zijn naar gemeenschap en komen daarmee in de richting van de kerkelijke vrijwilliger. Ze participeren bijvoorbeeld. binnen de kerkelijke gemeente in een maaltijdproject, of een inloophuis, zijn betrokken als vrijwilliger in het gevangenispastoraat, of leiden een bijbelkring.
Het geheim van vrijwilligerswerk? Zou het soms dit zijn, wat iemand eens treffend zei: 'Je trekt alleen vrijwilligers als het de moeite waard is wat je doet en je jezelf als vrijwilliger ook de moeite waard voelt.'

A. PETERS, BARNEVELD

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen