Een vakkracht in het Koninkrijk

Besloten afscheid op Hydepark
Bij het afscheid in de grote zaal van Hydepark sprak eerst de VU-historicus prof.dr. G.J. Schutte. Want hij was betrokken bij de subsidiëring van Van den Ends Indonesische publicaties. Schutte noemde hem een echte historicus uit de Utrechtse school van voor 1968, met nadruk op archiefonderzoek. Maar koloniale geschiedenis in de lijn van Gerretson deed hij niet. Tom werd eerst docent geschiedenis op het Christelijk Streeklyceum in Ede en vertelde daar graag over Luther. Na zijn Indonesische tijd bleef hij voor de GZB werken en dook weer in de zendingsarchieven. Wat hij uitgaf, was slechts 1%, zei hij zelf! De kerk in Indonesië moest haar eigen verleden kennen! Hij publiceerde niet alleen officiële, maar ook persoonlijke brieven: want dat was de werkelijkheid. 'Het leven in Indië is slaapverwekkend.' Maar zij droomden wel! Na een muzikaal intermezzo door Wijnand van Klaveren uit Apeldoorn sprak prof.dr. P.N. Holtrop. Op Pinksteren hoorde ieder de grote daden Gods in eigen taal, zonder dat het een Babylonische spraakverwarring werd. Zo vertolken nu Afrikaanse theologen het evangelie voor lokale culturen. De Afrikaanse theoloog Bediako zegt: 'God was de zendelingen vóór en dat moeten zij zoeken.' Er was zijns  inziens zelfs al iets van zaligmakende genade. Is Augustinus en Calvijn vertalen missionair? Volgens Bediako niet. Van den End deed dat wel, maar dan niet om de jonge kerken te zeggen wat zij moesten geloven, maar om te om te vertellen wat wij geloven. Hij noemde Van den End 'onderwijzer der volken'.

Schatgraver
Na een tweede muzikale intermezzo bood dr. C.G.F. de Jong een vriendenboek aan namens de Werkgroep voor de Geschiedenis van de Nederlandse Zending en Overzeese Kerken, waarvan Van den End zelf voorzitter is. Ds. H.F. Klok, voorzitter van de GZB, bood het echtpaar een cadeau aan.

In zijn dankwoord noemde Van den End als eerste zijn moeder, die zelf de zending had willen ingaan. Wat Holtrop betreft: de eerste dag dat hij in Djakarta was, vond hij Calvijn niet relevant voor de Indonesische kerken, maar later begreep hij het: ze weten niet wat Woord, kerk en ambt is! Vervolgens was er in de kapel een viering. W. Poldervaart, regiocoördinator Azië van de GZB, stond stil bij de gelijkenis van de schat in de akker. Van den End was zo'n schatgraver. Wij zongen Psalm 87 in het Indonesisch. Ds. Klok ging voor in dankgebed en voorbede.

In de wandelgangen kwam ik prof. Verstraelen tegen, die op weg was van de VS naar Afrika. Ik herkende hem als rooms-katholiek missioloog van een bekend oecumenisch handboek. Hij bleek getrouwd geweest met een protestantse Gilhuis. Ik vroeg hem of Augustinus wel zo westers was als Holtrop zei. Stond de kerkvader in Afrika niet bekend als een Afrikaan? Ja, moeder Monnica was een Berber, doch Augustinus voelde zich een Romein! Maar was die typerende nadruk op de 'ziel' wel zo Romeins? Dan komt de vraag naar het 'importeren' van 'westerse' theologie er m.i. toch wel anders uit te zien.

Dik vriendenboek
Het aangeboden vriendenboek, vol wetenschappelijke bijdragen van collega's, heet: Een vakkracht in het Koninkrijk. De titel komt weer van de bijdrage van prof.dr. G.J. Schutte. Hij kent Tom al vanaf de christelijke studentenvereniging SSR. Daar bleek dat de derdejaars theoloog er ook nog geschiedenis bij studeerde. 'Toms grootouders waren bevindelijke gelovige mensen, levend uit de rechtvaardiging van de goddeloze.' Vader Adrianus ging als eerste studeren en was geboeid door Kohlbrugge. Hij trouwde met een meisje uit Bodegraven, (Elisabeth Boer, 1915-1970), uit een hervormd-gereformeerd gezin met anti-revolutionaire overtuigingen (haar broer ds. G. Boer was voorzitter van de Gereformeerde Bond). Liefst was zij als verpleegster naar Toradjaland gegaan. Wie gelooft niet de uitwerking van familiale idealen?'
Ik citeer verder: 'Het pientere domineeszoontje kon best twee klassen overslaan. Dan middelbaar onderwijs, het Christelijk Gymnasium te Utrecht, klasgenoot van Jan Jongeneel, Egbert Schroten, Job Spruyt, Bernard Woelderink en Anton Zijderveld. Wie beïnvloedde wie bij het klassengesprek en de keus voor theologie boven de geschiedenis of sociologie? Of was het ouderlijk huis het voorbeeld, inclusief de promotie van vader Van den End in 1956 in Utrecht bij Maarten van Rhijn op een kerkhistorische studie op de keurige orthodoxe achttiende-eeuwse professor in de theologie Gisbertus Bonnet? Tom werd student in de theologie, op zestienjarige leeftijd.'

Vertaalwerk
Hij studeerde in Rome op de Waldensische faculteit en promoveerde op een negentiende-eeuwse Waldensische theoloog. Zijn doctoraalscriptie geschiedenis bij Boogman ging over een Italische gezant in Nederland. Hij schreef die in zes weken. Hij stelde zich niet beroepbaar, want hij achtte zich niet bekwaam tot dat ambt. In Oegstgeest werd hij klaargestoomd voor het docentschap kerkgeschiedenis in Jakarta. De talenknobbel had weinig met zendingstheologie of Indonesische politiek maar veel met de Indonesische taal. 'In Indonesië bezocht hij Tanah Toraja - het traditionele werkterrein van de GZB. Met zijn vrouw Magda Zwamborn gingen zij in Jakarta-Oost wonen en daar werden twee zoons geboren. Daar, op de theologische school, werd hem duidelijk, hoezeer vertaalwerk nodig was. Er waren nauwelijks leer- en studieboeken in het Indonesisch, en het Engels van veel studenten was onvoldoende; boeken over de Indonesische kerkgeschiedenis waren trouwens ook in het Engels nauwelijks beschikbaar. Na een aantal jaren was zijn Bahasa Indonesia goed genoeg, nog wat later beter dan van veel Indonesiërs.' Hij vertaalde Kooimans Luther-biografie en Sizoo's Augustinus, maar ook Axlings Kagawa.
Hij schreef een leerboek kerkgeschiedenis voor Aziatische leerlingen. Vele vertalingen en bronnenpublicaties volgden. Bij zijn repatriëring (1981) vroegen de Indonesiërs zelf dringend aan de Nederlandse zendingsinstanties dat hij zou kunnen voortgaan, met name voor het openleggen van drie zendingsarchieven. Het Programma Indonesische Studiën subsidieerde het project, mede op advies van de voorzitter van de Indonesische Stuurgroep, een moslimprofessor. Drie volumineuze bronnenpublicaties verschenen in tien jaar; van de GZB tussen 1906 en 1961, van de gereformeerde zending op Sumba van 1859-1972 en de Ned. Zendingsvereniging in West-Java van 1958-1963. Daarbij kwam ook de visie van inheemsen in beeld. Daarna vertaalde Van den End Augustinus' Confessiones, calvinistische belijdenissen, catechismi, kerkenordes en liturgische geschriften in 500 bladzijden! Ook de bronnen van de Molukse kerk werden gepubliceerd.

Van den End beschouwt zichzelf als ambachtsman, niet als (systematisch) wetenschappelijk theoloog. 'Inderdaad: kansel noch universitaire leerstoel besteeg hij.' Desondanks: de theoloog Van den End schreef een boek over de ontmoeting tussen christendom en islam dat vier drukken haalde en een commentaar van 800 bladzijden op de brief aan de Romeinen. Vergeten wij het GZB-jubileumboek uit 2001 niet, dat hij redigeerde en bij de herdenking in de Oude Kerk van Veenendaal aanbood: Met het Woord in de wereld.

Schutte vat samen: 'Hij was nooit een "spion van de GZB" en hij geloofde niet in gereformeerde apartheid. Maar wie hem ontgroeid aan de GZB wil noemen, of tot een soort ere-Oegstgeester bevorderen, kent hem in het geheel niet.
Tom van den End is een onbekrompen gereformeerd christen. Een vakkracht in het Koninkrijk.' 

Nu de verwerking
Zo was 'onze' GZB-man dienstbaar aan het geheel van de kerken: hier en daar. De spannende vraag is: hoe hebben ze daar nu de doorgegeven erfenis verwerkt? Wat kunnen 'jonge kerken' met 'kerkelijke klassieken'?! Bekend is dat de Toradjakerk, ook wel met hulp van GZB-werkers, tot een eigen belijdenis kwam met eigen accenten wegens de eigen context (dodenfeesten, islam)! Prof.dr. J.A.B. Jongeneel, die in het vriendenboek over de theologische relatie van Utrecht-Indonesië schrijft, meldt dat hij in vruchtbare samenwerking met Van den End en M.R. Spindler Indonesische geloofbelijdenissen schreef. Maar Toms aandeel bleef ook hier historisch.
Dr. Hans Visser, eveneens historicus-missioloog, die Tom leerde kennen in Oegstgeest, schrijft in het vriendenboek over wat de Afrikaanse Bediako over de integratie van voorouderverering schrijft. Bij Bediako heet Jezus dan 'de grote Voorouder'. Het HKI herkende dat bij de Molukkers en zo verwerkte prof. A. van de Beek dat in zijn Jezus Kurios. Hij sprak toen van de 'gekruisigde voorouder'. Hier barst ik van de vragen. Zou Van den End nog eens op zijn vriendenboek willen ingaan? Eens moet een kerkhistoricus zich ook aan een theologisch oordeel wagen!
En wij hier? Wij kregen via de multiculturele samenleving ook met de islam te maken. Dat is hier nieuw, maar daar niet. Wij hebben in Nederland als volk en als kerk veel ervaring opgedaan met de islam. Want ons landje regeerde ooit over het grootste islamland ter wereld.
H. Kraemer schreef voor de wereldzending over de niet-christelijke religies, speciaal over 'het raadsel van de islam'. Waar blijft onze gereformeerde visie hierop? Volgens dr. P.J. Visser heeft de GZB hier een achterstand. Maar het werk en de ervaring van Van den End dan? Die konden wel eens heel actueel zijn! Laten wij onze teruggetrokken geleerde betrekken bij onze hete discussies. De emeritus is weer beschikbaar en ook nog gezond!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen