Bijbelwetenschap aandacht waard

Het Centrum voor Bijbelonderzoek Iaat opnieuw van zich horen. Na afsluiting van de zeventiendelige serie Studiebijbel Nieuwe Testament (SBNT, ook op CD-ROM; vgl. Refomail 2005/2) in 2003, laat het centrum nu het Oude Testament (SBOT) in tien delen verschijnen. Het eerste deel werd vorig jaar uitgegeven.

Luther
Op veel plaatsen in het land is de Reformatie weer herdacht. De Bijbel is voor ons vandaag zo gewoon, maar niet voor de jonge Maarten Luther. Een oud verhaal vertelt dat de student Luther in de bibliotheek te Erfurt verrast werd door het vinden van een Bijbel. De Bijbel zou aan een ketting gelegen hebben, in een verborgen plaats, dik onder het stof, totaal vergeten ... Sinds Luther (en mede dankzij hem) heeft de bestudering van de Bijbel zich sterk ontwikkeld. Het Woord van God is werkelijk uniek en onze (wetenschappelijke) bestudering dan ook voluit waard. De schrijvers van de Studiebijbel Oude Testament geven in hun eerste kloeke boek wetenschappelijk verantwoording van de gevolgde werkwijze bij de uitleg van Gods Woord.

Bijbelwetenschappen
De bijbelwetenschappen omvatten het onderwijs en onderzoek op het gebied van de Bijbel. Voor het jodendom is dat de Hebreeuwse Bijbel of de Tenach, voor het christendom het Oude Testament en het Nieuwe Testament. We beperken ons in deze bespreking tot het Oude Testament. Het bestuderen van de ene Bijbel heeft tot meer dan één opvatting geleid. Vanaf 1750 heeft het wetenschappelijk onderzoek naar de Bijbel een behoorlijke impuls gekregen en dit niet, zoals te verwachten, door een theoloog maar door een medicus: Jean Astruc. Hij wilde in zijn publicatie aantonen dat de geconstateerde oneffenheden en tegenstrijdigheden (!) in de eerste vijf bijbelboeken niet behoeven te leiden tot een ontkenning van het Mozaïsche auteurschap. Dit werk heeft uiteindelijk de basis gelegd voor de Schriftkritiek, waarbij de historische betrouwbaarheid van de Bijbel losgelaten wordt, en de zogenaamde Bronnensplitsingstheorie, waarbij de Pentateuch (de eerste vijf bijbelboeken) uit vier basisgeschriften bestaat (J, E, D en P). Men gaat hierbij zover dat Christus door J. Wellhausen verweten wordt dat Hij verkeerd over het Oude Testament dacht (9). In Nederland hebben met name gereformeerde bijbelwetenschappers allerlei tegenargumenten tegen de Schriftkritiek aangereikt. Bekend is de zogenaamde Korte Verklaring (KV), Commentaar op het Oude Testament (COT). Verder denken we aan namen als G.Ch. Aalders, W.H. Gispen, B. Holwerda en C. Vonk, die onder andere stelling genomen hebben tegen de Pentateuchkritiek. En de archeologie niet te vergeten, die veel vooronderstellingen van de Oude Schriftkritiek onderuit haalt (11; vgl. 1017, 1020).

Genesis
Het eerste bijbelboek bestrijkt een grote periode van circa 1500 jaar. Wie dit boek opent, komt onder diepe indruk van zijn schoonheid door Gods scheppende hand. God is actief betrokken bij alle natuurverschijnselen. Met machtige woorden komt Hij scheppend tot Zijn doel. Ook met de mens. Adam en Eva. De mens wordt mannelijk en vrouwelijk geschapen. Gods zegen en beloften aan de mens vormen de basis van diens leven. Op de zevende dag is Gods activiteit: het zegenen van die dag (vgl. Excurs 7 'zegenen'). 'De zevende dag vormt het hoogtepunt: God zit op zijn troon en de mens mag Hem voortaan dienen' (35). De mens woont in het paradijs om God lief te hebben. De 'boom van kennis van goed en kwaad' veronderstelt ethische beslissingen, omdat de mens verstandelijke kennis van goed en kwaad heeft.
Na de zonde in het paradijs schrijft de HEERE de mens echter niet af (zie Gen. 3:15 'Proto-evangelie'; vgl. 6:8), en via de lijn van Sem roept Hij Abram en zegent hem om tot een groot volk te zijn (pp. 125; Gen. 11:27v.). Uiteindelijk loopt het bijbelboek Genesis uit op het ontstaan van het volk Israël ('erenaam', vgl. 345), via de zogenaamde 'toledoth-structuur' (dit is de geschiedenis van ...).

Exodus
In het tweede bijbelboek staat de verlossing van Israël uit Egypte centraal. Zoals aan Abram beloofd (Gen. 15:3v.), zal Israël na een periode van onderdrukking uit Egypte worden bevrijd. Jozefs geloof en verwachting dat de Israëlieten naar Kanaän zullen gaan, komen uit (Gen. 50:24v.; vgl. 507). Er staat een andere Farao op ('andersoortig', dat wil zeggen een verandering van politiek ten opzichte van Israël', 547, noot 8).
De schrijvers kiezen voor de vijftiende eeuw als tijd van de uittocht, dit heeft consequenties voor de keuze van de destijds levende Farao ('Thoetmoses', Excurs 1, vgl. 964-969). De HEERE roept Mozes om Zijn verdrukte volk te bevrijden ('De pogrom is op zijn hoogtepunt', 551). Na veertig jaar keert Mozes terug naar Egypte. Hij is inmiddels gehuwd met Sippora en heeft bij haar twee kinderen. Mozes gaat niet alleen naar Egypte, zijn drie jaar oudere broer Aäron zal hem vergezellen. Weer is Mozes in Egypte. Farao laat het volk echter niet gaan. Onder geen beding. Dan breekt het moment van de grote confrontatie aan ('strijd tussen rijk van God en satan'). Via de tien plagen toont God Zijn macht.
Voor de plagen zijn allerlei 'natuurlijke' verklaringen gegeven (o.a. Greta Hort). De plagen kunnen ook niet geïdentificeerd worden met steeds een andere Egyptische godheid (605). De schrijvers tonen op overtuigende wijze de samenhang en de opbouw van de plagen aan ('drie cycli van drie plagen, gevolgd door een afsluitende (tiende) plaag'). Met de maand Abib breekt voor Israël een Nieuwjaar aan; het is de eerste van de drie grote feesten voor de HEERE; het Pascha. Uiterst nauwkeurig brengt Mozes de voorschriften over om het Pascha te vieren (deelname na de uittocht is alleen dan mogelijk wanneer men besneden is, vgl. 669). Het bloed brengt redding voor Israël, maar in Egypte vloeit het bloed van de eerstgeborenen. Via de Rietzee/Rode Zee (vgl. Excurs 9, 1005/6, 1008 (kaart)) gaat Israël zijn definitieve bevrijding tegemoet, terwijl Egypte een nog bitterder lot wacht. Na de euforie begint het volk al snel te mopperen. Water is er niet, brood ontbreekt. En zo gaat de HEERE met een mokkend volk veertig jaar lang door de woestijn. Ondanks dit sluit Hij een verbond met Zijn volk bij Sinaï (vgl. Excurs 9, 1002W.) als een bezegeling van de verlossing (Ex. 19-24; hoogtepuntvormen de 'twee stenen tafelen'). En na de verbondssluiting komt de tabernakel aan de orde: God wil in het midden van Zijn volk wonen (pp. 793vv.; vgl. Excurs 11 (zie Ex. 32-34)).

Godsdienstgeschiedenis
Een vraag waar we niet zo makkelijk bij stilstaan maar die wel relevant is, ook voor het gesprek met niet-gelovigen en andere godsdiensten, is: 'Waar komen de andere godsdiensten vandaan?' (zie Excurs 6). Max Müller verdedigde in de negentiende eeuw de theorie van het zogenaamde oermonotheïsme. 'Hij nam een historische ontwikkeling van monotheïsme (een god) naar polytheïsnie (veel goden) aan. Hij beoogt dat het ontstaan van polytheïsme te zien is aan een ontwikkeling in de taal: namen voor de ene god worden tot personen die aanbeden worden' (986). Religie heeft zich in de loop van de vele eeuwen ontwikkeld van monotheïsme naar polytheïsme. Maar hoe zit het dan met Abraham? Was hij een monotheïst of een polytheïst?
De schrijvers wijzen erop dat Abra(ha)m mogelijk een monolatrist was, dat wil zeggen iemand die het bestaan van andere goden erkent, maar toch slechts één god aanbidt (vgl. noot 14, 991). Het is evenmin uitgesloten dat hij een monotheïst was. Verderop motiveren de schrijvers, waarvan akte, 'Er bestaan goede historische en bijbelse gronden om aan te nemen, dat de aartsvaders monotheïst waren' (989). En hoe zit het met mensen in de tijd van de aartsvaders die ook God (El) dienen en openbaringen van Hem ontvangen. Dienen zij dezelfde God als de aartsvaders? De Kanaänitische godheid El heeft niets gemeen met de in Genesis gebruikte naam El (zie 988; vgl. 25). Bovendien wordt de naam El verbonden in combinatie met een woord (bv. El Shaddai). Genesis en Exodus spreken over God (El) die zich aan de aartsvaders en Mozes openbaart. Alle godsdiensten zijn dan ook niet gelijkwaardig!

Beoordeling
Een bijbelcommentaar recht doen in een aantal kolommen die ons ter beschikking staan, valt niet mee. Ik heb slechts een aantal dingen aan kunnen stippen. Een onvolprezen werk wil ik het niet noemen, maar dat mag je ook niet verwachten. De schrijvers hebben daarvan zelf verantwoording afgelegd. Vragen over geloof en wetenschap worden daarom niet altijd diepgaand behandeld.
Voor een aantal zaken wil ik de aandacht van de schrijvers vragen. Bij de behandeling van Isaak en Ismaël is het jammer dat de islam niet uitvoerig ter sprake gekomen is in een aparte Excurs, gezien ook de relevantie van de tijd waarin de christelijke kerk vandaag verkeert. De opmerking dat de Decaloog en het Bondsboek niet uitsluitend middelen zijn om ons de zonde te laten kennen (Excurs 10), is kort door de bocht. Als het gaat om de waarde van de gereformeerde Ieerdienst en de behandeling van de Heidelbergse Catechismus (Zondag 2), zou hier een verklarende noot minimaal van toepassing moeten zijn. Of speelt hier de 'veelkleurige' samenstelling van de schrijvers mee.
Als laatste wijs ik op enkele fouten met betrekking tot. getallen op de volgende pagina's 17 (Gen. 1:3), 91, 93, 109, 111 (vgl. schema, p. 108), 667 (noot 71). Mijn algehele beoordeling is nochtans positief, want de Studiebijbel is bijbelgetrouw.

Aanbeveling
De Hebreeuwse taal hoef je niet machtig te zijn om dit commentaar te kunnen raadplegen. Naast de Hebreeuwse tekst, volgt de transliteratie (omzetting van Hebreeuwse letters) en de interlineaire vertaling (tussen de regels van de oorspronkelijke tekst). Hiernaast zijn vijf Nederlandse bijbelvertalingen vermeld. Het werk dat uiteindelijk in tien delen verschijnt, is voor gemeenteleden, studenten theologie, maar ook voor predikanten een must. Wie zich niet in de voetnoten wil verdiepen kan met de gewone lopende tekst goed uit de voeten en ontvangt op die wijze ook de nodige eerste informatie.
Ik eindig met een woord uit het 'Voorwoord' (= Germanisme): 'Het Oude Testament is onze bestudering voluit waard' (7). En daarom tot slot deze hartenkreet. Luther heeft de Bijbel onder het stof vandaan gehaald, laten wij, en ik richt me nu tot de theologen onder ons, de Bijbel niet opnieuw onder het stof van de vaak atheïstische wetenschap terecht laten komen. De bijbelwetenschappen zijn onze aandacht meer dan waard! We zijn het de Reformatie verplicht.

N.a.v. M.J. Paul, G. van den Brink en J.C. Bette (red.):
Deel 1: Genesis - Exodus; Serie: Studiebijbel Oude Testament (www.studiebijbel.nl)
Uitg. Centrum voor Bijbelonderzoek, Veenendaal; 24* +1030 pp.; € 72,00 per (los) deel; abonnement € 60,00 per deel.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen