Met Rome gebroken, of niet?

Dit artikel gaat over het conflict van Luther met 'Rome'. Over de vraag waar het werkelijke breekpunt heeft gelegen. En over de betekenis die een en ander heeft voor kerk en theologie vandaag. Uiteraard kunnen binnen het bestek van een artikel maar enkele gedachten summier worden ontwikkeld.

Het conflict van Luther met Rome
Zeer zeker stellen wij als overtuigde protestanten dat het conflict van Luther met Rome is ontstaan door een Goddelijk ingrijpen, beginnend in het leven van Maarten Luther. Maar net als met de vleeswording van de Heere Christus gaat het werk van God in in het vlees en bloed van het concrete bestaan van Maarten Luther en in de geschiedenis. Luthers conflict met Rome is dan ook voorbereid in zijn leven door allerlei omstandigheden en het is plotseling acuut geworden, nadat het licht in de geest van Luther helder was gaan schijnen.
De omstandigheden die een rol speelden in de aanloop naar het conflict, waren: Luther was een Duitser in een tijd dat Duitsland ver van Rome verwijderd was en de weerzin tegen Rome groot was. Luther was een Augustijner monnik; dat wil zeggen: in de gelegenheid om te eniger tijd bij de genadeleer van Augustinus en daarmee bij die van Paulus aansluiting te vinden. Verder had Luther een 'evangelische' biechtvader, die hem op zijn geestelijke zoektocht zeer wijs heeft begeleid. De reis naar Rome is van grote betekenis geweest voor het latere conflict, evenals de setting van het hoogleraarschap in het verre Wittenberg en de bescherming van een onafhankelijke keurvorst.

Bekering
Het onderzoek van leven en werk van Luther heeft inmiddels overtuigend aangetoond dat de bekering van Luther niet een plotselinge gebeurtenis en ervaring was, maar lang werd voorbereid. Zijn inzicht in het later zo centrale Lutherse leerstuk 'de rechtvaardiging' is dan ook voorbereid in een jarenlang Schriftonderzoek als hoogleraar in de exegese van de Bijbel. De eerste keer dat het conflict zich openbaarde, was dan ook niet rond de 'rechtvaardiging', maar rond de aflaathandel en Luthers verzet daartegen. Hieruit alleen al blijkt dat de nieuwe inzichten van Luther niet op zichzelf staande leerstukken betroffen, maar de hele theologie en de hele uitleg van de Bijbel.
Nadat het conflict dan ook was uitgebroken, is Luther meteen begonnen aan het immense werk van de vernieuwing van de hele theologie in een reeks van geschriften. Daarbij liet zijn invloed zich niet alleen in de kerk krachtig gevoelen, maar ook in de hele Duitse en West-Europese samenleving. Het conflict werd zodoende ver uitgetild boven het niveau van een conflict tussen een dissidente monnik met de kerkleiding of van een conflict tussen de gevestigde orde en de zich aandienende nieuwe tijd.

Conflictpunten
Bovenstaande geeft al aan dat het moeilijk is om een of een paar conflictpunten aan te geven als de belangrijkste die er aan de orde waren bij Luthers conflict met de Rooms-Katholieke Kerk. Het conflict was na 1517 er één op bijna alle fronten. Natuurlijk is het terecht om achter alle conflictpunten het geding om de 'rechtvaardiging' of de genadeleer te zien. Er loopt een regelrechte lijn vanuit het nieuwe inzicht in de rechtvaardiging naar het eerste openlijke conflictpunt: de aflaathandel. Daarin gaat het immers om de vergeving van zonden. Voor Luther is het grote conflictpunt nooit geweest de leer rond de sacramenten. Er is wel een bittere strijd ontstaan rond de tegenwoordigheid van Christus in de sacramenten; de manier waarop en de werking ervan. Maar het grote belang en de grote kracht van de sacramenten is door Luther en zelfs door Calvijn nooit ontkend.
Belangrijker als conflictpunt is het Woord Gods. Door de kerkvaders wel genoemd 'het oersacrament'. Bij dit conflictpunt is de opstelling van Rome negatief en die van de Reformatie uiterst positief. De bediening van het Woord als het eigenlijke sacrament voor de kerk is een grondbesef voor Luther en heel de Reformatie. Zoals het dat was voor de Oude Kerk. Voor Luther is het zo dat de beide sacramenten van doop en avondmaal hun kracht ontlenen aan het oersacrament, het Woord Gods. Door het Woord van God wórdt de doop tot doop en het avondmaal tot maaltijd waar de Heere Zelf tegenwoordig is.
De hoogachting voor het Woord gaat gepaard met een geloof in de toegankelijkheid ervan. Net zoals de beker van het avondmaal niet aan de leken onthouden mag worden, zo mag ook het Woord niet aan de leken onthouden worden. En dan het zuivere en werkzame Woord; dat zijn kracht niet ontvangt vanwege de kerk, maar vanuit de Heilige Geest. Zulk een hoogachting van het Woord is er bij de Rooms-Katholieke Kerk niet. Bij haar gaat de mis boven alles; ook boven het oersacrament van het Woord. Het Woord dat voor de gelovigen zonder de tussenkomst van de kerk ontoegankelijk wordt geacht.
De hoogachting voor het Woord heeft voor een stroom van bijbelvertalingen in de verschillende volkstalen gezorgd. Luther heeft zich er zelf uitvoerig mee beziggehouden. Ook kwamen er samenvattingen van de Bijbel in geloofsbelijdenissen en catechismussen. De Psalmen werden berijmd en van melodieën voorzien, zodat op allerlei manieren de Bijbel en de bijbelse leer onder het volk werd gebracht.

Breekpunt of ombuiging?
Een belangrijke vraag is of Luther met de kerk wilde breken of haar fouten wilde verbeteren en alles ombuigen naar de oorspronkelijke richting. Het is duidelijk het laatste. Voor het besef van ons protestanten is de roemruchte eeuw van de Reformatie, de zestiende, echt de 'nieuwe tijd' geworden. Meestal hebben wij er geen notie meer van hoezeer Luther, met zijn hele existentie deel bleef uitmaken van de 'Algemene Christelijke Kerk'. Met andere woorden: Voor ons is de Reformatie eigenlijk een afscheiding geweest, maar voor Luther niet. Hij wilde alleen maar een reformatie, geen afscheiding.
Over de punten van conflict wilde Luther dus met de kerkleiding spreken en blijven spreken. Hoe pijnlijk zorgvuldig heeft Luther aanvankelijk gewaakt voor de eer van de paus. Hij wilde maar aannemen dat de paus slecht geïnformeerd was. Het moest komen tot een gesprek. Vandaar dat hij graag wilde verschijnen voor de Rijksdag; om met de overheid en met de kerk in gesprek te komen. Hoe teleurgesteld was hij toen hij bemerkte dat de kerk dit niet wilde. Als er toch een soort van breekpunt aangewezen moet worden, dan dit: de weigering van de kerk om te spreken; dat wil zeggen: om Luthers inzichten aan een concilie voor te leggen. Deze weigering heeft Luther ertoe gebracht om in de paus de antichrist te zien. Maar zelfs dat betekent niet dat Luther een scheiding zag tussen zichzelf en de evangelische kerken enerzijds en de oude, katholieke kerk anderzijds.

De breuk geheeld?
Wanneer het gestelde in bovenstaande alinea's juist is dat de leer van de sacramenten niet het werkelijke breekpunt zijn tussen lutheranisme en rooms-katholieisme, dan is er zeker niet sprake van een breekpunt tussen lutheranisme en calvinisme. De sacramentsleer mocht de eenheid tussen lutheranen en gereformeerden dus niet in de weg staan. Of de oude breuk tussen Rome en de Reformatie inmiddels geheeld is of geheeld kan worden, is een complexe vraag, waarop alleen een zeer uitgebreid betoog antwoord zou kunnen geven. Complex vanwege de grote veranderingen die in beide kampen zijn opgetreden.
In het kamp van de Reformatie is het zeer de vraag of de kerken van de Reformatie wel gebleven zijn bij het inzicht van Luther op het hoofdpunt van het conflict: de rechtvaardiging. En dan wel de rechtvaardiging in de diepe zin en in al de verbanden waarin Luther die heeft gezien. Namelijk niet alleen als een van de vele dogmatische leerstellingen, maar als het gezichtspunt dat heel de Bijbel en de theologie bepaalt. Bijvoorbeeld ook de scheppingsleer. Concreet is de vraag of men in de Reformatie niet is overgegaan van de 'rechtvaardiging' op de 'vroomheid'.

Trente en Maria
Dr. W.J. Op 't Hof, kenner van het Piëtisme, heeft er onlangs nog op gewezen dat er in de vroomheidsliteratuur door de piëtistische reformatorische christenen druk gebruik werd gemaakt van de oude rooms-katholieke vroomheidsliteratuur. Dr. Op 't Hof beoordeelt dat gunstig en stelt dat zonder dit piëtisme een christen geen waar gelovige is. Terwijl nu juist de vraag is of men in de eeuwen na de Reformatie tot op de dag van vandaag niet massaal ontzonken is aan wat voor Luther het hoofdpunt van verschil was: de rechtvaardiging.
Vraag is of men in de verschillende vroomheidsbewegingen niet op een praktische manier het conflict met Rome heeft opgelost, maar dan wel op een punt waar Luther het conflict niet op kon en wilde lossen! Voor inzicht in de actualiteit van Luthers theologie, de mogelijkheden tot vergelijk met Rome en het in rapport brengen van Luthers theologie met het denken van onze eigen tijd is (met name aan theologen) het prachtige boek van Oswald Bayer Martin Luthers Theologie aan te raden.
In het kamp van de Rooms-Katholieke Kerk is uiteraard eveneens zeer veel veranderd. Er zijn bewegingen van de Reformatie af. Te denken valt aan de veroordelingen van de Reformatie op het Concilie van Trente, de versterking van de positie van de paus, de intensivering van de Mariaverering, enzovoort. Er zijn echter ook bewegingen naar de Reformatie toe, bijvoorbeeld dat er theologisch gesprek mogelijk is. Daarop wijzen alleen al de vele belangrijke publicaties van de onlangs aangetreden paus, zodat een belangrijk conflictpunt daardoor alleen al uit de weg geruimd is.
Het benoemen van de paus als antichrist zou Luther op dit moment absoluut niet meer voor zijn rekening nemen. Maar een kenner van Luther, genoemde Oswald Bayer, kon de overeenstemming tussen lutheranen en rooms-katholieken over de rechtvaardigingsleer toch niet voor zijn rekening nemen. Vele protestanten (of het nu piëtisten zijn of liberalen) denken al te gemakkelijk dat het conflict over de rechtvaardiging achterhaald is. Daarbij doet men noch de Rooms-Katholieke Kerk noch Luther recht.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen