Uit de pers

Religie en geweld
Over dit thema verscheen onlangs een interessant boek van de hand van de gereformeerde ethicus prof. Gerrit Manenschijn: Religie en haat, over religi eus gemotiveerd terrorisme (uitg. Ten Have). In Filosofie Magazine (jaargang 2005 nr. 9) vertelt hij over de aanleiding en de inhoud van zijn nieuwe studie. Hij wil begrijpen hoe de religieus gemotiveerde terrorist tot zijn daad komt/ Hij zet teksten uit de islamitische Koran, de joodse Tenach en de christelijke Bijbel naast elkaar. Zijn conclusie is dat elke wereldreligie op zijn zachtst gezegd 'iets van geweld' in zich heeft. 'Elke grote religie heeft minimaal een dun bloedspoor van geweld door de geschiedenis getrokken', aldus Manenschijn. Hij vindt wel dat het geweld niet in de religie zelf zit, maar in de mens. Religie kan de lont zijn die het explosieve gewelddadige materiaal tot ontlading brengt, zegt hij in het interview met Filosofie Magazine. Hij stelt zichzelf de vraag hoe een mens zover kan komen dat hij een terrorist wordt.
Nu naar de terrorist als individu. Hoe wordt een gelovige moslim een terrorist? Manenschijnt schudt zijn hoofd:
Ik begrijp het niet. Ik zou een mens niet kunnen doden. Het begrijpen waarom mensen dat doen, kost mij grote moeite, maar ik wil het begrijpen.
Toch kan hij wel een aantal voorwaarden geven waaraan religieus gemotiveerde terroristen moeten voldoen.
Allereerst; ze zijn niet gek. Om terrorist te zijn, moet je intelligent en rationeel zijn; terreur is immers het middel om je doel te bereiken. Je moet geen angst kennen en onvoorwaardelijk gehoorzaam zijn aan God. Je autonomie valt weg en een ander beslist wat je moet doen. Verder wordt God voorgesteld als iemand die radicaal voor de gelovigen is en tegen ongelovigen. De teksten wijzen daarop: de ongelovigen worden de hersens ingeslagen en wacht het oordeel. Je beschouwt jezelf als instrument in handen van God. Door de opoffering van je leven bewijs je hoezeer je God bent toegedaan. Dit is in feite een pervertering van de martelaarsgedachte. Een martelaar is nooit iemand die de ander vernietigt, maar juist diegene die zijn leven geeft voor de ander of een ideaal.

Het beeld dat radicale moslims van het Westen hebben, kan een motivatie zijn om tot terreur over te gaan. Manenschijn komt in dit verband met de door Ian Buruma en Avishai Margalit in het leven geroepen term 'occidentalisme', dat staat voor een hartgrondige afkeer van het Westen.
Seksualiteit speelt bij moslims een totaal andere rol dan bij ons, net als de positie van de vrouw en het fenomeen eerwraak. Als ze naar het Westen kijken zien ze bijvoorbeeld een gay parade'. Hoe krijgen ze het in hun hoofd, denken ze. Ik kan het een klein beetje begrijpen: toen ik tiener was, wist ik niet eens dat homoseksualiteit bestond, er werd nooit over gepraat.

Hoe moeten we omgaan met de vijand die naar zijn overtuiging de zieke plekken in het lichaam van onze samenleving meent te moeten wegbranden?
In zijn boek schrijft Manenschijn:
Nooit met meedogenloosheid terugslaan. Nooit meegaan in hun denken, je vooral niet laten verleiden zelf meedogenloos te worden. Anders geef je een meedogenloze vijand de kans zijn terrorisme ethisch te rechtvaardigen als een reactie op jouw meedogenloosheid.
Hij knikt: Dit is mij uit het hart gegrepen, maar het is heel moeilijk te realiseren, omdat wij mensen altijd geneigd zijn rekeningen te vereffenen. Als ik van die gruwelijke aanslagen hoor, ontstaat er een woede in mij. Wie vindt er enige bevrediging in jonge en oude mensen, ja zelfs baby's op te blazen? Tegelijkertijd moet je de daders toch behandelen in al hun rechten en al hun waardigheid, 'alsof ze mensen waren'. Daar hebben we de democratische rechtsstaat voor. Dus geen doodstraf. Niet omdat ze de doodstraf niet zouden verdienen, maar omdat wij willen tonen naar welke norm wij - door schade en schande wijs geworden - leven.
Hieruit blijkt al hoe Manenschijn het 'gebod van vijandliefde: 'Hebt uw vijanden lief en bidt voor hen die u vervolgen' - uit de Bergrede van Jezus Christus interpreteert.
Maar we moeten niet te hoog opgeven van deze nieuwtestamentische vijandliefde. 'Het woord liefde wordt vaak misverstaan. Het betekent hier gewoon: respecteer iemand in zijn rechten. Er is dus geen sprake van warme gevoelens, vriendschappelijke of erotische liefde. Vijandliefde is een uitbreiding van het gebod van naastenliefde, dat voor respect voor de rechtspositie van de landgenoot stond, en voor een gelijke behandeling van de vreemdeling die in het land woonde. Op zich is dat al een mooi lesje voor ons, maar als het om echte vijanden gaat, wordt het heel anders. Die bedreigen jouw leven. Terroristisch geweld kunnen we niet bestrijden met genegenheid, maar ook niet met terroristisch tegengeweld. We moeten haar bestrijden met de onpartijdigheid van vrouwe Justitia. Het gebod van vijandliefde interpreteer ik als een conflictvermijdende strategie.
Manenschijn betrekt ook de integratie van de islam in Europa in zijn overwegingen. Er bestaat op het ogenblik grote onenigheid en vijandschap binnen de islam over de goede uitleg van de ware islam. Welke vorm gaat het winnen in Europa: de gematigde islam die integratie wil, alleen geen assimilatie. Of de islam die zich manifesteert in het gedachtegoed van de Moslimbroederschap en al-Qaida, een vorm die veel Europese jongeren aanspreekt.
Een liberale Europese islam - die moslimterrorisme publiekelijk afkeurt - is volgens Manenschijn de sleutel tot het probleem. Wat we van moslims moeten verwachten, is dat ze bepaalde verworvenheden van de Verlichting accepteren, zoals de scheiding van kerk en staat en de vrijheid van religie, en daarmee ook de vrijheid geen religie te hebben. En hoewel achter bijna alle aanslagen die nu plaatsvinden, moslims zitten, durft de grote meerderheid van de moslims deze niet af te keuren. Ik betreur dat. Christenen en Joden maken zich ook schuldig aan terreur, maar die is kleiner van omvang en wordt streng bestraft en publiekelijk afgekeurd. Als moslims dit ook zouden doen, krijgen we de doorbraak naar een liberale Europese islam. Daar hebben we dringend behoefte aan. Deze Islam moet overtuigingskracht hebben, zonder dat daar dwang bij komt kijken. Pluraliteit betekent feitelijk dat er een heleboel religies en levensovertuigingen zijn, die van zichzelf denken dat ze overtuigingskracht hebben. In de praktijk moet blijken of die overtuigingskracht er is. Maar dat mag nooit met behulp van geweld. In zijn beeldspraak over de 'geestelijke wapenrusting' heeft Paulus het in de Bijbel over de 'gordel van waarheid'. Dit staat in schril contrast met de gordel van explosieven van de terrorist. Met de gordel van waarheid kun je de ander onbevangen tegemoet treden en hopen gelijk te krijgen zonder geweld.

Ook de houding van de niet-moslim speelt een belangrijke rol, aldus Manenschijn. Ik citeer het slot van het gesprek met hem in het Filosofie Magazine:
Heet de islam gewoon welkom als een religie die gelijke rechten heeft als elke andere religie in Europa. Maar vraag van hen die deze religie belijden om zich de manier eigen te maken waarop wij in Europa - na alle ellende - hebben geleerd met elkaar om te gaan, zonder tot nieuwe conflicten te komen. Vijandliefde betekent hier dus niet dat wij hen moeten koesteren, maar dat we gewoon hun rechten moeten erkennen. Dat alleen kan volgens mij overtuigend werken.

P.S.: Filosofie Magazine Is verkrijgbaar in elke boekhandel of kiosk. Er is ook een website waarop nadere informatie wordt verstrekt: www.filosofiemagazine.nl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen