Beproeven van de Nieuwe Bijbelvertaling

Een flink aantal theologen uit de zogenaamde Amsterdamse school heeft in een Open Brief aan de synode van de Protestantse Kerk laten weten dat een kerkelijke commissie ter beoordeling van de Nieuwe Bijbelvertaling (NBV) broodnodig was. Het zou een ramp zijn, als de NBV zonder meer kanselbijbel zou worden. Helaas ... de synode schoof het verzoek als overbodig terzijde.
Nu hebben dan de Amsterdammers zelf maar de beoordeling ter hand gevat en het resultaat in een boek De beproeving neergelegd. Dertien min of meer forse inleidingen over wat Bijbelvertalen is of althans moet zijn; zestien leeservaringen vormen het tweede deel van het boek. Om kort te gaan: een boek dat een vernietigend oordeel laat horen over de NBV.

Leeservaringen
Een lezer die - als ware dit boek een Joods boek - van achteren naar voren gaat lezen (dus met de leeservaringen begint), staat perplex van de ongezouten kritiek die hier geuit wordt op de NBV. Ik geef - soms wat ingekort - enkele citaten met tussen haakjes de naam van de scribent.

'Er is gekozen voor HEER als vertaling van JHWH. Maar in plaats van de HEER God is het steeds God, de HEER. Soms wordt de naam JHWH zelfs gewoon weggelaten; een onherstelbare 'verbetering'.' (Mirjam Eibers) 'In de NBV is in Gen. 32: 21-33 het woord 'aangezicht' verdwenen; in plaats daarvan heet het: ik heb oog in oog gestaan met God en ben toch in leven gebleven. Een apert onjuiste vertaling waarin niets meer doorklinkt van de rechtvaardiging van de goddeloze.' (Nico T. Bakker)

'Boaz en Ruth heten in de NBV resp. belangrijk en bijzonder, twee woorden die veel hebben van een weekendroman; een ideaal paar anno 2005.' (André Fox)

'Het woord aanbidden is in de NBV in het Mattheüsevangelie verdwenen (op een enkele plaats na), zelfs in hoofdstuk 28. Jezus wordt - ook na Pasen - niet aanbeden. 'Een grotere afstand met de Statenvertaling dan op dit punt is niet mogelijk.' (Chris Mataheru) 'Zacharias en Elisabeth heten in de Statenvertaling rechtvaardig voor God. In de NBV wordt dit echtpaar 'vroom en gelovig'; 'zuurtjes zijn het geworden.' (Alex van Ligten)

'Het echte Lucaanse "egeneto (en het geschiedde) is in de NBV"wegvertaald, alsof er geen sprake is van heilsgeschiedenis = scheppingsgeschiedenis. Pieter Oussoren heeft in zijn 'Naardense Bijbel hier terecht: het geschiedt.' (Willem Barnard)
'De NBV heeft op veel plaatsen waar Paulus spreekt van 'geloof' of 'het geloof' (Gr. 'pistis'): 'ons geloof', 'uw geloof'. Het geloof is in de NBV helaas weer een werk geworden, dat wij kunnen en moeten verrichten. Hoe deze vertaling de harten heeft kunnen winnen van zovele, ook op streng gereformeerde leest geschoeide protestanten en van de bestuurders der Protestantse Kerk in Nederland is mij een raadsel.' (Mirjam Eibers)

'In Romeinen 8 komt het Griekse woord 'sarx' (vlees) 13 keer voor. De NBV ziet kans om dit woord hier steeds met weer andere Nederlandse woorden weer te geven. Terwijl het toch het beste is om 'sarx' zo concordant mogelijk te vertalen met 'vlees' (de lezer + uitlegger vult in). Woorden als 'natuur', 'wil' en 'bestaan' helpen de lezer van de wal in de sloot.' (Rochus Zuurmond)

Links en rechts
Nu het eerste deel van De beproeving. Aan het eind van elke bijdrage: klinkt ook een tegenstem. Ik licht er enkele bijdragen uit. De eerste bijdrage is een artikel van Frans Breukelman uit Om het levende Woord. Hij schrijft dat reeds de NBG-vertaling van 1951 heel duidelijk op weg was naar een Groot Nieuws Bijbelvertaling. Breukelman wil in zijn relaas laten zien dat het de evangelist Mattheüs niet ging om een historisch betrouwbare overlevering; vandaar dat hij (i.t.t. Markus) de moeder van de twee zonen van Zebedeüs aan Jezus laat vragen of die twee rechts en links van Hem in Zijn koninkrijk mochten zitten.
Diezelfde Mattheüs is het die (i.t.t. Markus) deze vrouw op de kruisheuvel Golgotha doet staan (met nog andere vrouwen). Daar zag zij dan wat het was om rechts en links van Jezus in Zijn koninkrijk te zijn. Overigens zien we hier hoe Breukelman (een vader van de Amsterdamse school) omgaat met het 'historische' van de Bijbelverhalen. Iets kan niet echt gebeurd zijn en toch waar zijn. In feite wordt een bijbelboek hier meer als literair product dan als onderdeel van Gods Woord benaderd.

Geen studiebijbel
De bijdrage van Rochus Zuurmond luidt Goed vertalen. Hij is eveneens een van de grondleggers van de 'Amsterdamse school'. Vertalen is altijd ook 'verraden'. Een vertaler vertekent soms ook. In elk geval is het onjuist altijd op 'verstaanbaarheid' (als van een ochtendblad) te mikken, zoals de NBV doet. De vreemdheid van een woord uit de brontekst mag ook gerust vreemdheid aan zich hebben in de doeltaal. Een goede vertaler zal zoveel mogelijk door de grondtekst opgeroepen interpretaties open moeten laten. Maar de NBV maximaliseert nodeloos aan de lopende band de interpretatieve momenten; zij vertaalt in feite de door de vertalers veronderstelde bedoeling van gefragmenteerde teksten. De NBV is daarom onaanvaardbare parafrase en geen vertaling; ze is als studiebijbel dan ook onbruikbaar.

Moderne vertalingen als Groot Nieuws' en de NBV laten zien dat de zogenaamde 'dynamisch equivalente' vertaalmethode (die zich richt op de hoorder van de te vertalen tekst; tegenhanger van de concordante, o.a. van de Statenvertaling) als vertaalmethode onbruikbaar is bij het vertalen van literaire teksten. Verder kan men nooit de Bijbel vertalen in een soort theologisch vacuüm. Van de NBV moet gezegd worden dat de theologie er vers voor vers van afdruipt, ondanks het beweerde tegendeel. 'Met enig voorbehoud zou men de Statenvertaling 'Joods', en de NBV 'Gojs' (heidens) kunnen noemen.' De Bijbel is geen eenvoudig boek en een vertaling moet dat er ook niet van maken vanuit het zgn. missionaire perspectief (ze daarmee klaarstomend voor consumptie en marktgerichtheid). De schade die deze vertaling zal aanrichten, is niet te overzien. Het is ondoordacht en modieus haastwerk en beneden de maat. Wanneer de Kerk deze vertaling als kanselbijbel gaat gebruiken, is de Bijbelse verkondiging in gevaar.
NB: als medewerker in het project Herziening Statenvertaling (HSV) heb ik vooral uit de bijdrage van dr. Zuurmond veel geleerd, waarmee ik mijn winst kan doen in het werk ten dienste van HSV.'

Vertaalwijze van Luther
Heel interessant vond ik de bijdrage van Rinse Reeling Brouwer over Luther, de Statenvertaling en het huidige gesprek over het Bijbelvertalen. Bekend is dat Luther gepoogd heeft om de Bijbel Duits te laten spreken (voor een moeder in huis, kinderen op straat, de gewone man op de markt ...) Anderzijds wilde Luther liever afbreuk doen aan de Duitse taal dan afwijken van het Woord. De opdracht van de Statenvertalers was: 'Zorgvuldig bij de oorspronkelijke tekst blijven en aan de wijzen van spreken van de oorspronkelijke talen vasthouden, zoveel als de duidelijkheid en de eigenschap van de Nederlandse sprake dat kan toelaten.' De vertalers van de NBV kiezen eenduidig voor de vertaalwijze van Luther. 'De meeste hervormden/ gereformeerden (in de Prot. Kerk) zijn in dit opzicht inmiddels tot het 'Lutherse gevoelen' overgegaan.
NB: J. van der Graaf wijst in zijn reactie op de 'vroomheid' die zeker in het vertaalwerk van de Statenvertalers een beslissende rol heeft gespeeld.

Citaten
Van de andere bijdragen noem ik slechts de auteurs en titels (met tussen haakjes een enkel citaat):

a) N.T. Bakker - Opstanding als vertaalmotief ('De Bijbel wil niet gelezen worden als historie of als literair verhaal, maar als bericht aangaande het Woord (DABAR) dat geschiedt van Godswege');

b) Karel Deurloo - Een Breukelmanloze Genesislezing ('al zou de hele NBV 'magistraal en uniek' zijn, dan zou alleen al om Genesis deze vertaling geen kanselbijbel mogen worden');

c) Ad van Nieuwpoort - Over het Evangelie naar Lucas en de NBV ('De NBV zet de lezer op het verkeerde been door in het eerste vers van het Lucas-evangelie het Griekse woord 'diegesis' weer te geven met 'verslag' als zou het om een historisch verslag gaan; verder wijst hij erop, dat het typisch Lucaanse 'en het geschiedde' ongeveer 470 keer in het Oude Testament voorkomt. Zijns inziens is de verkondiging van het evangelie in het raam van Tenach in de NBV onzichtbaar en dat is 'onvergeeflijk';

d) Gerrit Kalsbeek - De bijbel als tweede gestalte van het Woord (hij meent dat in de door de Geref. Bond uitgegeven Kanttekeningen bij de NBV te weinig uitgegaan wordt van de Bijbel als tweede gestalte van het Woord; à la K. Barth);

e) Wouter Klouwen - En toen ... en toen ... en toen ... ('De Statenvertaling is naïef-historisch en de NBV kritisch-historisch; het laatste wil zeggen: er is een historische kern die verhalenderwijs en met grote dichterlijke vrijheid bewerkt is tot een 'geschiedenisverhaal' van God');

f) Alex van Lingen - De Schrift en haar Verduitsers (Over de werkwijze van Martin Buber en Franz Rosenzweig);

g) Pieter Oussoren - In de gemeente en Bijbelvertalen (een verslag van hoe hij er als gemeentepredikant toe kwam om de hele Bijbel te gaan vertalen);

h) Gerard van Istendael - 'Zo een keer in de vierhonderd jaar (toespraak bij de aanbieding van de Naardense Bijbel). Deze gelijktijdig met de NBV verschenen Bijbelvertaling krijgt in de bundel De beproeving' duidelijk voorrang.

i) De laatste bijdrage is van Wim Kloppenburg (musicus) ('De NBV wipt elk woord dat voor de hedendaagse lezer niet direct verstaanbaar is, eruit; ze is 'marktgericht', zoals bleek uit de 'wereldgelijkvormige show' waarmee deze vertaling in de Rotterdamse Doelen werd gepresenteerd. Voortaan kunnen we dus met Kerst beter zingen: Ik kniel aan uwe voerbank neer (i.p.v. kribbe).'

Ten slotte: het bovenstaande spreekt voor zich. De publicatie is voor ieder die zich bezint op wat Bijbelvertalen betekent, van groot belang. Dat geldt ook voor allen die werken aan de herziening van de Statenvertaling. Jammer dat het boek een mijns inziens. stijlloze omslag heeft gekregen.

N.a.v. Ad van Nieuwpoort, Rochus Zuurmond e.a. (red.):
De beproeving. Over de nieuwe bijbelvertaling.
Uitg. Kok, Kampen. Deel 15 uit Om het levende Woord; 160 blz.; € 15,00.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen