Globaal bekeken

 Bij uitgeverij Spectrum te Utrecht verscheen een Nederlandse vertaling van het kapitale werk Reformatie, Het Europese huis gedeeld 1490-1700, geschreven door de Engelse kerkhistoricus Diarmaid MacCulloch (Oxford). Uit dit werk, dat we binnenkort bespreken, enkele fragmenten:
• De gereformeerden die zoveel baat hadden gehad bij de nieuwe volksbewegingen van de jaren 1560 in Frankrijk, Hongarije, de Nederlanden en Schotland waren veel eerder dan de lutheranen ertoe geneigd hun kerkvolk toe te staan zelf de bijbel te lezen, maar zelfs zij maakten zich zorgen of de leek dat wel op de juiste manier deed. Gereformeerde bijbeluitgaven in heel Europa worden gekenmerkt door de grote hoeveelheden klein gedrukte commentaren in de kantlijn, waarin de predikant als het ware over de schouder van de lezer meekeek en het lezen stuurde. Toen hij tijdens de Engelse Burgeroorlog in de jaren 1640 zat te piekeren over zijn nederlaag tegen de parlementaire legers die hun Geneefse bijbels maar al te goed hadden gelezen, merkte William Cavendish, hertog van Newcastle en generaal van het noordelijke leger van Karel I, zuur op dat 'de Engelstalige Bijbel in handen van wevers en kamermeisjes veel kwaad had aangericht (…) polemiek is een burgeroorlog met de pen die snel gevolgd wordt door het zwaard.' Deze protestantse, maar uiterst koningsgezinde aristocraat haalde daarmee (ongetwijfeld zonder het te weten) een uitspraak van paus Paulus V veertig jaar eerder aan. Het is dan ook niet vreemd dat veel rooms-katholieken wantrouwig bleven staan tegenover het gebruik van de Bijbel in de volkstaal door leken. Ze konden dit in Noord-Europa niet zonder meer verbieden zoals ze dat wel in Italië hadden gekund. Bijbellezing werd vooral beschouwd als een noodzakelijk kwaad om met de protestanten te kunnen discussiëren. Een van de belangrijkste Engelse katholieke geestelijken in ballingschap, William Allen, schreef een brief aan een collega in 1578 dat hij het als een betreurenswaardig maar noodzakelijk kwaad beschouwde dat zijn studenten aan het college van Douai de tekst van de Bijbel in het Engels moesten behandelen: het ware misschien wenselijker geweest dat deze heilige teksten nooit in de volkstaal vertaald waren, maar aangezien tegenwoordig vanwege de verspreiding van de ketterij of om een andere reden zelfs zij die van goede wil zijn, nieuwsgierig zijn (…) is het beter te kunnen beschikken over een betrouwbare katholieke vertaling dan dat men zijn ziel in gevaar brengt door een verdorven vertaling te gebruiken.

• ‘In Schotland, waar men in tegenstelling tot in de Nederlanden niet zelf kon kiezen of en waar men ter kerke ging, werd het publieke theater van de preek tot ongekende hoogte opgevoerd. Ze werd voorafgegaan door langdurig klokgelui zoals dat voorheen altijd vooraf was gegaan aan de mis. Tijdens het halve uur dat de gemeente kreeg om zich in de kerk te verzamelen las een lector plechtstatig een heel bijbelboek voor. Wanneer iedereen eenmaal binnen was, werden de deuren op slot gedaan (in de westelijke Highlands zou dit leiden tot akelige incidenten toen in ten minste twee gevallen clans een kerk in brand staken waarin op dat moment een vijandige clan opgesloten zat voor de preek). Van Schotse kerkgangers werd vervolgens verwacht dat ze actief deelnamen aan het theater van de preek door luidkeels te antwoorden, de Heer te prijzen of 'amen' te roepen op een manier zoals we dat nu nog kennen van het Amerikaanse protestantisme. Nadat de gemeente weer uit elkaar was gegaan, zou de preek nog lang naklinken. De kerk verwachtte van ouders en meesters dat ze hun kinderen en bedienden thuis overhoorden over wat de predikant had gezegd. Dit bleek een uiterst effectieve manier om de bevolking enige geestelijke alertheid bij te brengen en maakte in elk geval dat de mensen tijdens hun werk doordeweeks over abstracte ideeën konden nadenken. Het gevolg was dat de Schotten een ongelooflijk theologisch geïnteresseerd volk werden dat een goede scholing voor iedereen zeer op waarde zou weten te schatten. Bij hun buren, de Engelsen, zou dit veel minder het geval zijn.

• (…) Ook zouden in de beginjaren van de Reformatie sommige protestanten met humanistische sympathieën (bijvoorbeeld Sir Anthony Cooke, een van de huisonderwijzers van Hendriks zoon Edward VI) ervoor zorgen dat hun dochters een even goede opleiding kregen als de jongens. In het laatste deel van de eeuw was die stemming alweer grotendeels voorbij. In het begin van de zeventiende eeuw was er een beroemd voorbeeld, 'de wijze maagd van Utrecht' Anna Maria van Schuurman, die dankzij het enthousiasme van haar onafhankelijk ingestelde vader een uitgebreide klassieke en theologische opleiding kreeg. Met toestemming van de grote geleerde (en strenge calvinist) Gijsbertus Voetius woonde ze zelfs colleges bij aan de universiteit van Utrecht, decent verborgen achter een gordijn. Ze schreef veel over de noodzaak om vrouwen even goed op te leiden als zijzelf, maar in de wereld van de mannelijke geleerden zag men haar eerder als een merkwaardig natuurverschijnsel of een wonder, een levend bewijs dat sommige vrouwen de beperkingen van hun geslacht konden overstijgen.

Anna Maria van Schuurman, ‘De Wijze Maagd van Utrecht’. Op de achtergrond zien we de domtoren van Utrecht en om haar heen hangt het gordijn dat haar beschermde tijdens de colleges die ze bijwoonde aan de universiteit.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen