Het kruis, dat is Luthers theologie

Het verhaal gaat dat de woorden In dit teken zult ge overwinnen onder een kruisteken stonden, dat keizer Constantijn de Grote aan de hemel zag, toen hij met zijn legers voor de poorten van Rome lag. En Constantijn heeft gewonnen. Dat heeft er veel aan bijgedragen dat het kruisteken terechtkwam in de sfeer van macht en onoverwinnelijkheid. In Luthers dagen prijkte het hoog op de koepels van fraaie kerken.
Voor Luthers denken en geloven was het kruis fundamenteel. Maar het predikte hem heel wat anders. Geen overwinning, maar verlies. Geen macht, maar zwakte, weerloosheid. Het is het kruis van Jezus immers, de in het vlees gekomen Zoon van God.

Verborgenheid
Voor theologen van toen was het gangbaar om van de zichtbare dingen uit te gaan en al denkend op te stijgen tot het onzichtbare verheven wezen van God. In de verscheurde en verwarde werkelijkheid van de zondige wereld waren toch lichtende sporen van God te vinden. Die vormden als het ware de onderste treden van een trap waarop de tocht van de mens naar God kon beginnen. De idee over het kennen van God die zich weerspiegelt in de gotische kathedralen van toen. Alles streeft omhoog naar de zuivere, ijle hoogten van het goddelijke. Voor Luther is het een existentiële ontdekking geweest dat wij die trap omhoog naar God nooit af kunnen lopen. De zonde heeft zich immers veel te diep in ons menselijk bestaan ingevreten.
God kan alleen gevonden en gekend worden, waar Hij zich openbaart. En dat is wonderlijkerwijze midden in onze rauwe, door de zonde geschonden werkelijkheid. In het concentratiepunt van het kruis van Christus. Daar gaat alles ondersteboven. Daar worden al onze verheven ideeën over God gekruisigd. Gods macht wordt openbaar onder de onmacht van de kruiseling. Gods genade onder de ongenade, waarin Hij Zijn gericht aan Hem voltrekt. Gods erbij zijn, zoals toch Zijn Naam HEERE luidt, onder Zijn ‘er niet meer zijn’, waarvan Jezus klaagt: ‘Mijn God, Mijn God waarom hebt Ge Mij verlaten?’
Nee, Luther wil daarmee niet zeggen dat de HEERE God niet machtig en verheven, majesteitelijk zou zijn, maar wel dat Hij zich openbaart in de verborgenheid van het kruis. Niet in de ijle hoogten van onze bespiegelingen vinden wij God. Wij stijgen niet op naar Hem. Hij daalde af naar ons. Hij kwam in ons vlees. Hij hing aan ons kruis.

Kennen
Het woord existentieel, zeg maar, bevindelijk is gevallen. Dat is wezenlijk voor Luther. Kennen kan voor hem niet theoretisch zijn. Je kunt jezelf er niet buiten houden. Als mens, beter gezegd als zondaar ben je er met huid en haar bij betrokken. Dat omhoog streven van het middeleeuwse kennen en denken weerspiegelt zich immers in het omhoog streven van de mens met zijn goede werken. Achter een fraaie gevel van godsdienst gaat een mens schuil, die weigert zich over te geven aan de HEERE God. Die terugdeinst voor het radicale gericht Gods, waarin alles wat van hem is als hoogmoed en zonde aan de kaak wordt gesteld.
Een wonderlijke patstelling dus: Een mens, die zich in het kleed van z’n eigengerechtigheid verbergt voor God. En God, die zich verhult in de openbaring van het kruis. Maar Luther heeft ervaren hoe de HEERE God Zelf door Zijn Woord en Geest die patstelling doorbreekt. De Schriften gingen voor hem open. En voor Luther bleef niet anders over dan zo zoals hij was, zondaar en bedelaar, te leven van het kruis van Christus.
God denkend of werkend tegemoet komen is een doodlopende weg. God komt ons tegemoet midden in ons verloren bestaan. Dat is het leven. De poort naar het paradijs.
Luther spreekt dan ook liever over de theoloog van het kruis dan over de theologie van het kruis. Het gaat hem per se niet om een systeem. Het gaat hem om de mens voor God. Heel radicaal kan hij zeggen: Het kruis, dat is onze theologie.

Leven
Het mag uit het voorgaande duidelijk zijn dat Luthers kruistheologie helemaal gekleurd is door de ervaring van de vreemde vrijspraak, die een slechts zondig en goddeloos mensenkind om Christus’ wil gewordt voor het hemels hooggerechtshof.
Maar dat betekent allerminst dat hij om zo te zeggen uit dat gerechtshof komende het kruis van Christus wel vergeten kan. Als een gepasseerd station, dat je achter je laat. Ook het nieuwe leven, het leven uit de kracht van Christus’ opstanding blijft tot aan de dag van Zijn verheerlijking leven onder het voorteken van het kruis.
Je merkt het aan Gods handelen in de geschiedenis van de volkeren. Daarin verbergt God zich maar al te vaak onder het handelen van mensen. Hij gaat daarin Zijn majesteitelijke, maar verborgen gang. En in het persoonlijke leven ervaren we niet minder hoe anders de weg van God is. Dingen breken ons bij de handen af, bij het hart. Uitwegen, die wij nog zagen worden afgesneden. Iemand schreef: we worden gedoopt in de dood van het bestaan.
Van 1519 tot 1521 gaf Luther in zijn colleges uitleg van de Psalmen. Bekend geworden als de Operationes in Psalmos. We vinden daar het leven onder het kruis diep bevindelijk getekend.
Maar blijven we dan slechts vertwijfeld achter? Allerminst. Want juist zo opent zich die wonderlijke troost van het nochtans van het geloof. God is immers de HEERE. Hij is erbij reddend en zegenend. Dat is Zijn Woord en Belofte. En juist als wij niet zien, niet ervaren geeft het Woord hoop en moed om voort te gaan. Job zegt: 'Ziet zo Hij mij doodde, zou ik niet hopen?' En dan nog iets. Leven onder het kruis geeft ook vorm aan je omgang met anderen. Je gaat liefhebben, zoals God jou heeft liefgehad. Belangeloos, gul, zonder voorwaarden. Je hoeft er zelf niet beter van te worden. Je bent rijk genoeg. Rijk immers in Christus, die alles heeft volbracht. Gelijkgezindheid telt en geldt niet meer. Je liefde zoekt wat verloren is.

Actualiteit
Vragen wij nu naar de actualiteit van Luthers kruistheologie, dan is goed dat we ons door Luther laten herinneren aan de vruchteloosheid, ja zeg maar gerust aan de goddeloosheid van alle menselijk streven naar het eeuwige, naar het absolute. Het wil vandaag nog wel eens over de zin van het leven gaan. Nu dat moet dan toch ook iets zijn dat boven de onbenulligheden en toevalligheden van elke dag uitreikt. Iets waarmee wij een waardevol bestaan kunnen opbouwen. Maar wij bouwen niets, hoogstens een toren van Babel. En die is juist bestemd om onder te gaan. Alleen bij het kruis, waar alles breekt onder de gerichten Gods, vind ik leven, vind ik vrijheid. Bloeit de hoop open.
En zou Luther ons er dan ook niet aan moeten herinneren, hoe gevaarlijk het kruis is? We zoeken in ons geloof ook geborgenheid. Een thuis in een thuisloos bestaan. En waarom ook niet? Maar bij het kruis komen wijzelf in het geding. Onze thuisloosheid blijkt geen lot, maar schuld. Pas in de ootmoedige erkenning daarvan bloeit de verwondering over de volheid van Gods genade in Christus open.
Dat zet ook een kritische kanttekening bij een al te triomfantelijk en vanzelfsprekend christendom, waarin de overwinnende kracht van Jezus borg moet staan voor een redelijk prettig leven hier op aarde. Wonderen van genezing en bevrijding zorgen daar dan voor. Nu gunnen wij iedere zieke zijn of haar genezing van harte. Maar zou het ‘je kruis vrolijk dragen’ niet minstens zo tot eer van God zijn, als een geloof, dat al eigen wensen vervuld wil zien.

De open hemel
Ook ten aanzien van het kerkelijk leven van vandaag mag wat Luther schreef ons vermanen en bemoedigen. Vermanen om niet in laatste menselijke mogelijkheden onze vastheid te zoeken in het stormgetij van secularisatie. Ons terugtrekkend op de laatste stellingen van een zuivere organisatie, een ware kerk, een gereformeerde belijdenis. Laten we maar in het open veld zijn. Schijnbaar onbeschermd en kwetsbaar. Intussen wel onder de open hemel. Geworpen op God, hopend op Zijn belofte, dat Hij dwars door het schijnbare tegendeel heen, ons niet begeeft en ons niet verlaat.
Laten we bij dat alles overigens wel bedenken dat het Luther als theoloog van het kruis niet te doen was om de negativiteit. Alsof hij een ziekelijk behagen had ín de afbraak, in het lijden, in de ondergang. Nee, het gaat hem juist om de bevrijdende positiviteit, dat de HEERE ‘ondanks’ alle zonde en alle nood en dood onze God is. En ons zeker in de ruimte zal stellen van Zijn heerlijk koninkrijk. Inderdaad, in dit teken zult ge overwinnen, maar wel in ‘dit teken’ dus.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen