Boekbespreking

C.M. van Driel:
Dienaar van twee heren. Het strijdbaar leven van theoloog-politicus B.D. Eerdmans (1898-1948).
Uitg. Kok, Kampen serie Theologie en Geschiedenis; 624 blz.; € 39,90.
Deze studie diende de auteur op 11 oktober als proefschrift ter verkrijging van de graad van doctor aan de Universiteit Leiden. Ik wil dr. Van Driel aan het begin van deze bespreking daar van harte mee gelukwensen. De persoon op wie hij zich richt, is B.D. Eerdmans. Deze heeft als hoogleraar van 1898 tot 1938 Oude Testament gedoceerd aan de universiteit van Leiden. Al snel wordt in deze lijvige studie duidelijk dat Eerdmans een recalcitrant persoon geweest moet zijn. Een collega zei over hem: ‘wiens hand tegen allen is en de hand van allen tegen hem (22). Ook de titels van de vier hoofdstukken geven het aan.
In hoofdstuk I wordt Eerdmans besproken als Hoogleraar en eigenzinnig oudtestamenticus.
In hoofdstuk II als Leider en dwarsligger in de vrijzinnig-protestantse wereld.
In hoofdstuk III als Activist en apologeet in de strijd tegen de orthodoxie.
En in hoofdstuk IV als Liberaal politicus en wachtpost bij de liberale beginselen. (cursiveringen van mij, JPN).

Als oudtestamenticus was hij een beslist voorvechter van de vrijzinnig-protestantse theologiebeoefening. Hij meende dat deze de enige was die zich niet door traditie en kerkelijke belangen de uitkomst van het onderzoek liet voorschrijven. Aanvankelijk stond hij achter de ideeën van Kuenen en Wellhausen, die op grond van een verschillend gebruik van de godsnamen meenden dat de godsdienst van Israël zich ontwikkeld had van een polytheïstische nomadengodsdienst naar het ethisch monotheïsme van de profeten in de achtste eeuw. Vanuit godsdienst-historisch oogpunt kreeg hij reeds als jong hoogleraar moeite met deze evolutionistisch getinte reconstructie van Israëls godsdienst. In zijn Alttestamentliche Studien verdedigde hij de opvatting dat de naam Elohim niet met ‘God’ maar met ‘goden’ vertaald moet worden, van wie Jahwe er dan één zou zijn. De reformatie van Josia leidde pas in de zevende eeuw tot monotheïsme. Eerdmans is in zijn opvattingen fel door zijn collega’s bestreden.
In het vrijzinnig protestantisme nam Eerdmans een voorname plaats in. In hoofdstuk II wordt dit besproken. De orthodoxe lezer stapt hier een voor hem nieuwe wereld binnen. We lezen dat het moderne christendom, zoals dat in de eerste helft van de negentiende eeuw ontstond, zeker geen eenheid was. We vernemen van oud-modernen, rechts-modernen, mystieke jongeren en malcontenten. Eerdmans, die al in zijn studietijd afscheid nam van zijn orthodoxe achtergrond, verschoof van malcontent naar rechts-modern. Hij noemde zich naderhand zelfs gereformeerd-vrijzinnig. Ootmoed vanwege de zonde had bij hem een plaats, alsmede een meer benadrukken van de genade dan in de liberale Jezus-visie gebeurde. Wel grensde hij zich duidelijk af tegen de orthodoxie. Vele jaren was Eerdmans voorzitter van de al in 1870 opgerichte vrijzinnige Nederlandse Protestanten Bond.
In hoofdstuk III wordt nog meer ingegaan op Eerdmans’ positie binnen het vrijzinnige christendom. In de loop van de negentiende eeuw dreigde dat aan invloed te gaan verliezen. Met name toen in 1867 het mannenkiesrecht werd ingevoerd in de Ned. Herv. Kerk, veranderden vele kerkenraden langzamerhand van vrijzinnig in orthodox, onder andere in Kampen, waar hij opgroeide. Toen hij afscheid van de orthodoxie van zijn vader had genomen, wierp hij zich op om de vrijzinnigen te organiseren. Te denken valt aan de Evangelische Unie en later de Vereniging van Vrijzinnig Hervormden (VVH), met name in Leiden. De vrijzinnigen waren onderling geenszins een eenheid en op oudere leeftijd voelde Eerdmans zich betrokken bij de uiterst vrijzinnige Zwinglibond.
Na de wetenschap en de kerk wordt in hoofdstuk IV nog een derde terrein onderzocht, waar Eerdmans zich heeft ingezet: de politiek. Na een felle verkiezingsstrijd kwam hij in 1914 in de Tweede Kamer voor de Liberale Unie. Voor de lezers van ons blad zal het interessant zijn te vernemen dat Eerdmans tijdens zijn eerste optreden in de Kamer o.a. werd ‘aangevallen’ door de antirevolutionair L.F. Duymaer van Twist, die zovele jaren in het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond heeft gezeten; ook werd in de Waarheidsvriend zijn optreden onder de titel Professorale praatjes aan de kaak gesteld. Vanuit zijn liberale visie was hij een voorstander van het openbaar onderwijs. Ook bestreed hij de confessionelen o.a. op het punt van de zondagswet.
De auteur noemt nog veel meer dat het vermelden waard is. Hij geeft ons meer dan een levensbeschrijving van een theoloog en politicus; hij geeft ons een dwarsdoorsnede en analyse van kerkelijk en politiek Nederland in de eerste helft van de twintigste eeuw en zelfs nog wel van eerder. Wij bedanken hem daarvoor.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen