Diarmaid MacCulloch Reformatie

Aan de vele en veelsoortige studies over de Reformatie heeft de Engelse kerkhistoricus MacCulloch, hoogleraar aan de Oxford University, een kapitaal werk toegevoegd. Het boek, dat liefst 831 pagina’s beslaat, is zo zwaar dat het overweging zou hebben verdiend het in twee delen uit te geven. Peter Nissen, hoogleraar Kerkgeschiedenis aan de Radboud Universiteit Nijmegen, is van oordeel dat dit boek alles in zich heeft om ‘een klassieker’ te worden: ‘Het is geschreven met de kennis van een groot geleerde en met de pen van een groot literator.’ Voor dit boek ontving hij in Engeland al twee prijzen. De auteur markeert de Reformatie en de daarop volgende Contra-Reformatie als breekpunten in de Europese en wereldgeschiedenis. Godsdienst, politiek, cultuur en maatschappij veranderden overal in Europa volledig van karakter.
Het begrip Reformatie in de titel is door de auteur breed bedoeld en uitgewerkt, zowel naar de zijde van protestantde als naar religieuze bewegingen binnen het katholicisme. Hij acht een goed begrip van het moderne Europa onmogelijk zonder een gedegen inzicht in de zestiende-eeuwse omwentelingen in ‘het Latijnse christendom’. ‘Zij leidden tot de grootste breuklijn in de christelijke cultuur sinds de Latijnse en Griekse helften van het Romeinse Rijk duizend jaar eerder uiteengingen. Ze leidden tot een gedeeld Europees huis.’ Deze breuklijn is de hoofdlijn van het boek, waarbij de auteur de orthodoxe kerk van het Oosten helemaal buiten beeld houdt, omdat die kerken tot nu toe geen Reformatie kenden. Hij richt zich op het Latijnse Westen. Intussen noemt de auteur ‘de gezamenlijke Latijnse erfenis van katholieken en protestanten’ een vormende factor in de Europese identiteit, ‘afgezien van hun zestiende-eeuwse meningsverschillen’. Hij spreekt van ‘een verdeelde erfenis’ maar heeft zijn boek niet vanuit specifiek protestantse, reformatorische optiek beschreven.
Bewust kiest de auteur zijn startpunt in het jaar 1490, omdat de oorlogvoering in Europa zich op dat moment verplaatst naar Italië, wanneer de heersende families in Frankrijk, Spanje en het Heilige Roomse Rijk met elkaar strijden om een leidende positie in Europa. In de eerste twee hoofdstukken over de periode 1490 tot 1517 komt ook heel de achtergrond van de kerk in de Middeleeuwen mee, met enerzijds elementen als mis, vagevuur en de positie van de Paus, anderzijds de boekdrukkunst en het humanisme met Erasmus.
Het boek bestaat uit drie delen: Een gemeenschappelijke cultuur, Een gedeeld Europa: 1517-1619 en Leefpatronen. Het eerste deel omvat het verhaal van ‘een heel continent’, maar in het tweede deel wordt het verhaal, naarmate de religieuze tweedeling groter wordt, gesplitst naar de verschillende regio’s in Europa, met de creatie van ‘vaste identiteiten en geloofssystemen voor afzonderlijke kerken’. Daarin krijgen de Noordelijke Nederlanden hun plek, met de protestantse overwinning in deze gewesten, alsook de arminiaanse crisis. Schotland valt onder de aanduiding ‘een gereformeerd succes’. Wat Nederland betreft krijgt de tucht, ‘het belangrijke gereformeerde stokpaardje’, aandacht omdat hier, naar het oordeel van de schrijver, de tucht eerder een kwestie van calvinistische overtuiging was dan in Schotland, ‘waar door de hele gemeente druk kon worden uitgeoefend op een overtreder’. Hier besteedt de auteur ook aandacht aan de invloed van de dopersen. Soms geeft de auteur subjectieve typeringen. Inzake de strijd rondom de kwestie Galileï over het wereldbeeld noemt hij Gijsbertus Voetius ‘de grote ultra-calvinistische geleerde’, die alle copernicanen, alsook de remonstranten verafschuwde. Het boek sluit af met de Verlichting, een stroming die niet zou hebben bestaan zonder de Reformatie, ‘maar die veel van de belangrijke uitgangspunten verwierp’. Is dat niet te zwak getypeerd? Is de Reformatie een soort voorvader van de Verlichting of waren beide elkaars tegenpolen?
Kortom, een boek dat er zijn mag, omdat het de Reformatie in Europa met alle sociale en culturele gevolgen van dien in een grote greep behandelt en daarbij ook breed ingaat op de doorwerking onder het (gewone) volk. Intussen gaf ik al aan dat op onderdelen het boek om kritische lezing vraagt, omdat de auteur met ‘Reformatie’ soms ook wil ontstijgen aan de echte tegenstelling tussen Rome en het protestantisme. Het boek sluit af met meer dan honderd pagina’s noten en een register. Een aantal zwart-witfoto’s siert het geheel.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen