Leeservaringen van theologen in spe

Nihilisme en onze cultuur
Zeer scherp zijn om te beginnen Miskottes analyses van de tijd en de cultuur die hem omringde. Neem bijvoorbeeld de Kleine tijdspiegel uit Als de goden zwijgen, waarin hij zich bezighoudt met de opkomende zogenaamde vierde mens: de nihilist. De mens voor wie het kwijtraken van het geloof een ‘vreemde bevrijding is en een angstige leegte tegelijk’. Wat Miskotte daarin voorspelt, is uitgekomen en komt nog dagelijks uit. Het kan bijna niet anders of in zijn tijd moet hij door velen onbegrepen zijn gebleven. Wat was er toen al van het dreigende nihilisme te merken? Vermoedelijk in de brede lagen van de bevolking nog niet zoveel. Maar Miskotte zag het aankomen (profetisch!).
Na zo’n zestig jaar helpt de tijdspiegel ons om scherper de verschillen tussen onze eigen tijd en Miskottes analyses in beeld te krijgen. Hij ziet nog de leegte in de ogen van de mensen. En die zelfde lege ogen zijn er nog steeds. Maar wat te denken van de volksstammen in de vinexwijken die zelfs die leegte niet meer kennen, maar zich met vrouw, kinderen, (tennis)baan en luxe auto gelukkig prijzen? Juist omdat de analyses van Miskotte zo ‘raak’ zijn voor wat betreft onze tijd, raakt hij ons. Ook bijvoorbeeld in Geloof bij de gratie Gods (uitgewerkte radiopreek uit 1930), een ‘pastoraal antwoord’ op door het nihilisme getroffen zielen. Juist in orthodoxe kring ligt het gevaar op de loer dat we ons door (nog) volle kerken zand in de ogen laten strooien. Alsof de nihilistische geest aan onze deuren voorbij zou gaan. Miskotte benadrukt daartegenover sterk dat het geloof er is ‘bij de gratie Gods’. Wie door eigen zekerheden dreigt heen te zakken, hoeft niet te wanhopen. Het is immers Jezus Christus zelf die tegen Petrus zegt: 'Ik heb voor u gebeden, dat uw geloof niet ophoudt!'
Ook aan het soms sterk opkomend evangelische denken stelt deze preek vragen. Staat niet juist in dit denken het geloof van de enkeling soms wel erg centraal? En loopt dat niet maar al te vaak uit op een activistisch christendom? Wat te denken van jongeren die belijdenis doen zien als ‘in de startblokken gaan staan voor God’? Het kan bijna niet anders of zo’n houding frustreert binnen de kortste keren mateloos, omdat je zo tegen jezelf blijft aanlopen. En wat biedt het evangelische denken daarop als antwoord? Nog harder je best doen? Dat wordt van de regen in de drup. En in het ergste geval wordt het evangelie weer wet, en jagen we de mensen ermee de kerk uit. Het is niet de bedoeling om alles uit de evangelische beweging als Geest-loos aan de kant te zetten. Maar waar vind je vaste grond onder de voeten als je in het evangelisch (werkheiligheids-)denken vastloopt? Een weg zoals Miskotte die wijst in Geloof bij de gratie Gods is dan tenminste het overwegen waard.

Bijbels ABC
Een nieuwe hermeneutiek van het bijbellezen biedt Miskotte in zijn Bijbels ABC. Bij het lezen daarvan merkten we hoezeer ons godsbeeld (mede) door abstracte verlichtingscategorieën is bepaald. Het sterk filosofische, algemene godsbegrip van de verlichting (het Al, de Ene, het Opperwezen) strookt niet met de taal van de bijbelse openbaring (1773 ten spijt) en is feitelijk voor onze denkcategorieën onbruikbaar. Daarom is het volgens Miskotte de opmaat voor (alweer) atheïsme en nihilisme. Als namelijk ‘de Alomtegenwoordige’ ergens niet wordt aangetroffen waar wij Hem toch zeker verwacht hadden, concluderen we al snel dat Hij ‘dus’ niet bestaat. Terug naar het bijbels ABC is daarom een oproep die we anno 2006 nog steeds niet rustig naast ons neer kunnen leggen (getuige ook de bijdrage van W. Dekker in De Waarheidsvriend van 20 april).
Toch heeft deze oproep van Miskotte een keerzijde. Het is namelijk een impliciete aanklacht tegen elke vorm van natuurlijke theologie. Hoewel in beginsel voluit reformatorisch en wijdse perspectieven openend, is het de vraag of het bij deze sterk kerygmatische en Christocentrische insteek kan blijven. In strikte zin is deze theologie namelijk niet wetenschappelijk, en dat kan de nodige gevolgen hebben. Het is niet voor niets dat juist A.A. van Ruler (met zijn sterke nadruk op het werk van de Geest) zich afvraagt of werkelijk alle vragen van het beschouwelijke denken ‘schadelijke spinnerijen’ zijn. Hij acht ze in feite onvermijdelijk, ‘…als men de openbaring in contact met de algemeen-menselijke cultuur (die juist in ons deel van de wereld zo sterk beschouwend is, (mb/wpv) wil doordenken en de band van de theologie met de wetenschap niet geheel wil doorsnijden’ (Theologisch Werk II, pag. 79). Wat dat betreft blijven we dus nog wel met een vraag aan Miskotte zitten.

Ten slotte
De taal van Miskotte is niet altijd even makkelijk, dat is in deze kolommen al vaker opgemerkt. Maar hij doet zijn uiterste best zich in zijn schrijven te richten op praktische zaken. Het blijven geen intellectuele, fijnzinnige beschouwingen van iemand met een groot taalgevoel. Nee, hij wil zijn lezers onderricht geven, hen aanspreken op hun mens-zijn en hen een theologische basis verschaffen. De continue moeite die hij doet vanuit bijbels perspectief te spreken, werkt aanstekelijk. Want daar is te vinden wat hij in de cultuur om zich heen ziet verwateren en wegvagen in de vloed van het nihilisme, een houding waaraan hij zich verwant voelt. Miskotte helpt deze mens (waarboven wij ons maar niet al te snel moeten verheffen, post-modern en verlicht als we zijn) te begrijpen en in te steken waar hij deze mens vindt. Namelijk in de eigen leegte tegenover God. Dat geeft studenten theologie die nog in deze wereld aan de slag willen gaan, de moed om door te gaan.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen