Hoezo Protestants?

Onlangs hield prof.dr. F.A. van Lieburg zijn inaugurele rede bij de aanvaarding van zijn ambt als bijzonder hoogleraar Geschiedenis van het Nederlandse protestantisme aan de Vrije Universiteit in Amsterdam.
Een bewerking van de tekst van die rede stond te lezen in het Centraal Weekblad (29 september). Hij vroeg zich af (en ik citeer de aanhef van het artikel): ‘De Protestantse Kerk in Nederland heeft last van een fors imagoprobleem. Het protestantse wij-gevoel is nog weinig ontwikkeld. Zo kort na de fusie is dat niet verwonderlijk. Maar is een protestantse kerk in Nederland wel realistisch? Bestaan er wel protestanten? Wat is eigenlijk protestantisme?’
De term ‘protestanten’, aldus prof. Van Lieburg, bleef na de breuk Rome-Reformatie lange tijd alleen maar een alternatieve aanduiding voor niet-rooms-katholieken. Pas in de loop van de achttiende eeuw krijgt het op zich neutrale begrip een meer inhoudelijke lading.
Onder invloed van het piëtisme vervaagden de scheidslijnen tussen lutheranen en gereformeerden. Leerstelligheid maakte plaats voor vroomheid en deugdzaamheid. Nieuwe idealen van vrijheid, gelijkheid en broederschap voegden zich in een eveneens ontluikend nationaal gevoel. Dit religieus gekleurde natiebesef pakte duidelijk nadelig uit voor het rooms-katholicisme. ‘Rooms’ stond al gauw gelijk aan redeloze bijgelovigheid en slaafse afhankelijkheid van de paus in Rome. Van de weeromstuit werd een verlicht, burgerlijk en beschaafd christendom herkend als een ‘protestants’ geloof dat ook nog eens paste bij ware vaderlandsliefde.
Deze betekenis leefde ook in de Nederlandse domineeswereld van 1816, het jaar waarin de oude gereformeerde kerk door de nationale overheid werd omgezet in de Nederlandse Hervormde Kerk. Maar als ‘protestants’ inhoudelijk hetzelfde was als niet-rooms, verdraagzaam-christelijk en goed-vaderlands, dan was ook de Nederlandse Hervormde Kerk van de vroege negentiende eeuw al een protestantse kerk in Nederland. Die vaderlandse natiekerk berustte echter op het zelfbeeld van een kleine elite.
De mythe van één protestants Nederland wordt in de negentiende eeuw ontmaskerd door de scheiding van kerk en staat. De overheid trekt zijn handen terug van de kerk. Vanaf die tijd treedt er een heel nieuwe situatie op.
Sinds de tweede helft van de negentiende eeuw functioneert er dus een vrije religieuze markt. Het leverde een verzuild bestel op. Deze dominante neo-gereformeerde zuil wordt vaak gemakshalve als orthodox-protestants aangemerkt, hoewel vele traditionele hervormden of bevindelijke gereformeerden er niet in thuis hoorden, zomin als apostolischen, baptisten of pinkstergelovigen en wat al meer. Het Nederlands protestantisme was veel gevarieerder en dynamischer dan het neo-calvinistisch bolwerk kon suggereren. Overigens noemde niemand zich in de eerste plaats protestants, wel hervormd, gereformeerd of anderszins. Het begrip ‘protestants’ behield een flets imago. Nimmer raakte het begrip zo geladen dat het onbruikbaar werd voor samenbindende doeleinden.
De PKN kwam tot stand na het zogeheten Samen op Weg-proces. Lange tijd bleef echter onduidelijk hoe zij uiteindelijk zou gaan heten.
Van Lieburg vermeldt de alternatieven die in de bezinning langs kwamen: een Evangelische Kerk in Nederland of de Verenigde Reformatorische Kerk in Nederland. Maar beide opties bleken onbruikbaar omdat én het begrip ‘evangelisch’ én het woord ‘reformatorisch’ min of meer al geclaimd waren door andere christenen.
Tegen de tijdgeest in, kwam er dus een Protestantse Kerk in Nederland, juist omdat niemand zich aan de naam ‘protestants’ kon stoten. Maar toen het vage begrip eenmaal zo prominent in het profiel prijkte, mocht er ook een positieve invulling worden verwacht. Vroeger circuleerde daarvoor een oneliner die geen reclamebureau zou kunnen verbeteren: ‘sola scriptura, sola fide, sola gratia’ – ‘alleen de Bijbel, alleen het geloof, alleen genade’. Toch maakt de PKN in haar propaganda geen gebruik van deze klassieke drieslag. In plaats daarvan grijpt zij terug op de zestiende-eeuwse oorsprong van de term ‘protestants’. Wie daarbij denkt aan ordinair protesteren, krijgt van de PKN een gratis lesje latijn. ‘Pro testare’ betekent immers ‘getuigen vóór’. Maar waarvóór staat men eigenlijk? Dat blijkt in allerlei publicaties van theologen en dominees moeilijk uit te leggen zonder te vervallen in een eigenaardig soort ‘theologees’, dat voor veel gewone kerkmensen nog moeilijker toegankelijk is dan de tale Kanaäns.

Van Lieburg begint zijn rede met de advertentie die de Protestantse Kerk in Nederland op 13 maart 2005 in het dagblad De Telegraaf liet plaatsen: Al onze vestigingen zijn elke dag open! Iedereen is welkom. Gratis boodschappen voor het hele gezin. Er is altijd wel een vestiging bij u in de buurt.‘ Zij oogde als een enthousiaste presentatie op de hedendaagse religieuze supermarkt. Iedereen die het door al die koopzondagen vergeten was, zo stond er in kleine lettertjes onder, moest weten wat hij miste: In de kerk vind je rust, bezinning en een inspirerende boodschap, helemaal gratis, elke zondag.’
Misschien is die advertentie in De Telegraaf wel weer zo leerzaam. ‘U vindt er rust en bezinning’, staat er. Dat doet mij denken aan moderne stiltecentra in ziekenhuizen, scholen en andere openbare instellingen. Typerend voor deze gewijde ruimten is de open, onbestemde, onconfessionele, ja post-christelijke inrichting. Maar de advertentie in De Telegraaf spreekt ook van ‘een inspirerende boodschap’. Daarbij bedoelt men vermoedelijk een zondagse preek. Of er in de bijeenkomst ook wat gedaan, gevierd of gezongen wordt, laat het plakkaat in het midden. Dat lijkt dan toch weer een typisch protestants trekje, die nadruk op de soberheid van een kerkdienst en op de centrale rol van het woord, het Woord van God.
Maar de suggestie dat elke vestiging van de PKN ongeveer hetzelfde te bieden heeft, is valse schijn. Het maakt nogal wat uit of je je geestelijke boodschappen in de PKN-winkel van Aalst of Zwolle haalt. Een groter probleem dan de diversiteit binnen de PKN is de concurrentie van buiten de PKN. Door haar vele vestigingen heeft zij op veel plaatsen een voorsprong op de Rooms-Katholieke Kerk en op tal van andere kerken. Maar vooral de evangelische beweging heeft overal wel een post in de buurt. Op deze religieuze markt blijft het voor de PKN zowel op landelijk als lokaal niveau moeilijk uit te leggen wat haar specifieke aanbod is, niet alleen voor Nederlanders die nooit aan kerkgang denken, maar ook voor reli-shoppers die iets voor een heel gezin zoeken. Zelfs voor de eigen kerkgangers blijft het moeilijk te omschrijven. Een jaar geleden verscheen een rapport van de PKN dat momenteel als ‘visiedocument’ in veel gemeenten op tafel ligt. In deze notitie verwoordt de synode haar visie op de identiteit, de roeping en de toekomst van de kerk. In dit stuk wordt enerzijds duidelijk het eigene van het protestantse geloof geformuleerd.
Protestanten, zo staat er, gaan er van uit ‘dat iedere gelovige toegang tot God heeft en Gods Woord kan horen, geloven en in praktijk brengen’. Anderzijds wordt gesteld dat men in de hedendaagse belevingscultuur wil zoeken naar nieuwe vormen van spiritualiteit. De PKN hecht niet zozeer aan een exclusieve, protestantse identiteit, maar meer aan een profiel van inclusieve, christelijke openheid.
Een treffende samenvatting van de realiteit in de Protestantse Kerk in Nederland: geen exclusieve, protestantse identiteit, maar een profiel van inclusieve, christelijke openheid.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen