GLOBAAL BEKEKEN

Recent werd in het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie een tentoonstelling gehouden van geroofde bibliotheekcollecties gedurende de Tweede Wereldoorlog. Over de inhoud verscheen een boekje Auf Transport. Hieruit twee fragmenten:

• De Nederlandse Rijksarchivaris, jhr.dr. D.P.M. Graswinckel (1888- 1960) vertelde over zijn tocht in februari 1946 naar het dorpje Hirzenhain – op 65 km afstand ten noorden van Frankfurt: Daar trof ik in een Nazi-Erholungsheim in een vreselijke wanorde een groot deel van de bibliotheek en het archief van het Groot-Oosten der Nederlanden aan en verder boeken van verschillende Nederlandse vrijmetselaarsloges, van de Rozenkruizers, de Rotarians enzovoort. Al dit materiaal was in de oorlogsjaren op last der Duitsers bijeengebracht in het loge-gebouw aan de Fluwelen Burgwal te ’s-Gravenhage en vandaar naar Duitsland gebracht. Toen ik voor het eerst te Hirzenhain kwam, lag het dorp dik onder de sneeuw; het lekte in de schuren, waarin zich de boeken, onder andere de vermaarde Kloss bibliotheek, bevonden. Zeker een derde gedeelte van de 900 kisten was uitgepakt en de inhoud lag los op de grond of over de andere kisten gemeten; zelfs buiten in de sneeuw lagen boeken te vergaan. De burgemeester (…) verklaarde, dat D(isplaced) P(ersons)’s, voornamelijk Polen, deze wanorde hadden aangebracht. (…)

• De Britten troffen in het Oostenrijkse Tanzenberg 700.000 geroofde boeken aan, de Russen in Ratibor (Silezië, huidige Racibórz, Polen) meer dan anderhalf miljoen boeken. De Britten zorgden voor teruggave, de Russen namen de boeken (die uit West- en Oost-Europa kwamen) mee als oorlogsbuit. Uit Ratibor en uit vele andere plaatsen raakten uiteindelijk (naar men schat) meer dan 11 miljoen geroofde boeken verspreid over de voormalige Sovjet-Unie. Daarvan zouden er nu nog vier miljoen over zijn. Van een zeer beperkt aantal weten we recentelijk ook waar ze zich bevinden. De (Nationale) Bibliotheek van Belarus in Minsk heeft in het begin van de jaren ’90 een gebaar van goede wil gemaakt, toen aan Nederland 608 Nederlandstalige, meest 20e-eeuwse, boeken werden teruggegeven. Het waren boeken die ook via Minsk in Moskou waren terechtgekomen. In samenwerking met Bibliotheca Philosophica Hermetica heeft de Bibliotheca Rosenthaliana er uiteindelijk voor kunnen zorgen dat ongeveer de helft bij de eigenaars/ erfgenamen terug kwam.
In tegenstelling tot de terugkomst van zeer diverse geroofde archieven (aan Nederland mede dankzij H.M. de Koningin in 2002 en 2003), was de overdracht van die 608 moderne werken tot voor kort de enige teruggave van boeken door de Russen.
Eind februari 2006 vond echter een nieuwe, bijzondere overdracht plaats, nu van kostbare werken.‘Vanuit het Russische Nizhni Novgorod (het vroegere Gorki) werden namelijk 136 banden (met in totaal ca. 3.500 boektitels in het Latijn, Hongaars en Duits) uit de 15e – 18e eeuw na zestig jaar teruggegeven aan het Református Kollégium (*1531) in Sárospatak in noordoostelijk Hongarije.
Deze boeken waren medio 1945 in Gorki terechtgekomen en in een depot weggezet. Toen de ban op deze boeken werd opgeheven en in de Nizhni Novgorod State Regional Research Library de aanwezigheid van deze boeken door Hongaren werd opgemerkt is er met financiële steun van George Soros in 1997 een catalogus gemaakt. Vervolgens kon Hongarije in 2001 beginnen aan het officiële proces om deze kerkelijke collectie terug te krijgen. Die hele procedure – inclusief de betaling van $ 443.000 voor de bewaar- en restauratiekosten – is nu ten einde: de boeken worden trots geëxposeerd – eerst in het Nationaal Museum te Boedapest; vervolgens in Debrecen en ten slotte in de thuishaven, het Református Kollégium in Sárospatak, dat deze zomer zijn 475-jarig bestaan luisterrijk hoopt te vieren.
‘Books Go Home from the Wars’ was de titel waaronder een Amerikaan in 1948 schreef over de recuperatie toen, dezelfde titel kan ook in 2006 gebruikt worden. En waarschijnlijk niet voor de laatste keer!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen