Catecheet dankzij catechismus

Verbond is het sleutelbegrip om zijn levenswerk te begrijpen. Vanuit de gereformeerde theologie weten we dat Gods genadige toewending tot zondige mensen de gestalte aanneemt van een even genadig verbond. Met Israël deelt de kerk in het verbond met Abraham, met al zijn voorrechten. De oudtestamentische besnijdenis vindt zijn vervulling in de nieuwtestamentische doop (zonder dat hiermee Israël wordt afgeschreven). Zoals Israël opgeroepen werd om de grote daden van God te gedenken en de kinderen erin te onderwijzen (Deut. 6 en Ps. 78), zo worden christenjongeren onderwezen in het geheim van Gods genade, zodat ze hun doop gaan verstaan en beantwoorden in geloof en heilig leven. Het is ten diepste niet anders dan ‘Christus leren’ (Ef. 4:20) en dat vindt zijn verwoording in de drie grote G's : Geloof (Twaalf Artikelen), Gebod (Tien Geboden) en Gebed (het Onze Vader).

Heidelberg
Prof. Verboom is duidelijk geraakt door Heidelberg. Het begrip ‘genadeverbond’ nam door de invloed van Bullinger onder de Heidelbergse theologen een belangrijke plaats in. Niet minder geldt dat voor de 3 G's, die de hoofdmoot vormen van hun catechismus (Geloof: zondag 8-22), Gebod (34-44) en Gebed (45-52). Tevens komt Verbooms Heidelbergse oriëntatie uit in zijn bijeenhouden van de verstands- en ervaringscomponent van het geloof (zondag 7). Geloof is kennis én vertrouwen. Het cognitieve, affectieve en actieve aspect – dat wil zeggen verstand, gevoel en wil/daad – zijn nauw met elkaar verbonden.
Dat een man die zo dichtbij de catechismus leeft, de catechese een zeer warm hart toedraagt en daaraan zijn beste krachten besteedt, kan niemand verbazen. Verboom heeft er zijn levenswerk van gemaakt.

Gesprek met jongeren
Deze nauwe betrokkenheid op de catechismus is Verboom met de paplepel ingegeven. In zijn ‘bevindelijke nest’ was de eerbied voor de Schrift en het oude leerboek groot en deze liefde is – in de lijn van de geslachten – op hem overgegaan. Vader Verboom heeft als geboren catecheet hieraan het zijne mogen bijdragen. Als jonge dominee had de catechese al vroeg de liefde van Wims hart.
Zijn doctoraalscriptie Pastorale Catechese geschreven onder begeleiding van prof. H. Jonker legde hiervan getuigenis af. Weinigen studeerden – en studeren! – immers af op een catechetisch onderwerp.
Een artikel in Theologia Reformata (1979, p. 31-54) is een bewerking van deze scriptie. Wie dit doorleest, wordt getroffen door de constante lijn in zijn denken. Wat Verboom later talloze malen met klem aan de orde zal stellen, vinden we hier in beknopte vorm al terug. Catechiseren is niet alleen kennis bijbrengen, maar ook herder zijn, juist voor de enkeling. Het gaat om het gesprek met jongeren. Gemeenschap is hierbij van groot belang. Het heil betreft de totale mens. Het leren moet beginnen in het gezin en houdt niet op na de catechese! Als jong catecheet in Benschop dwong de weerbarstige praktijk hem om naar een alternatieve catechesemethode te zoeken. Hij schreef er – samen met zijn Lopikse collega H. Veldhuizen – zélf één! En dit voorzag in zo’n behoefte dat er meer dan 200.000 van verkocht zijn! Later volgde – in teamwerk met anderen – de methode Leer ons geloven. Inmiddels (1986) was Verboom gepromoveerd op het proefschrift De catechese van de Reformatie en de Nadere Reformatie. Zijn bezigheid met de catechese en de catechismus kregen een bekroning in de aanstelling tot universitair kerkelijk docent en later hoogleraar in Leiden.

Klokkenluider
Catechiseren is geen sinecure. Dat weet elke catecheet. Het is niet te veel gezegd als we stellen dat de catechese in een crisis verkeert. Dat was in grote delen van de kerk al zo, maar het speelt sinds enige jaren ook in hervormd-gereformeerde kring. Prof. Verboom heeft meer dan anderen gewezen op deze crisis. Telkens benadrukte hij de noodzaak tot bijscholing van de catecheten, het oprichten van catecheseteams en het faciliteren van de catechese door kerkvoogden (goede lokalen, multimedia, etc.). Toch gaat de crisis in de catechese dieper dan alleen het gebrek aan hulpmiddelen. Meermalen is immers de enorme kloof aangewezen tussen catecheet en catechisant. De leef- en belevingswereld van beiden loopt zover uiteen dat ze elkaar soms nauwelijks raken. Het postmodernisme eist ook bij ons zijn tol.
In de afscheidsbundel die Verboom naar aanleiding van zijn emeritaat door het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond kreeg aangeboden – getiteld Wim Verboom. Ambassadeur van de catechese – wordt uitvoerig op deze crisis en de oorzaken en mogelijke remedies ervan, ingegaan.

Drie aandachtspunten
In de bundel treffen we drie doelstellingen aan die voor de huidige catechese van groot belang zijn. J. Hoek vat ze in één zin samen: het wezen bewaren, de kwaliteit verhogen en de integratie bevorderen.

1. Het wezen bewaren
Dat catechese principieel overdracht is van geloofskennis, is lang niet meer gemeengoed. In zijn afscheidscollege gaat prof. Verboom uitvoerig in op de veranderende plaats die de ‘kennis’ heeft gekregen in de catechese. Al vanaf de negentiende eeuw streefde men ernaar de catechese te verbeteren door de stof anders te gaan aanbieden. Aan het eind van de twintigste eeuw zie je echter een radicale omslag. Niet meer de geloofsleer, maar de belevingswereld van de catechisanten heeft het zwaarste gewicht. Verhalen uit de Bijbel zijn bruikbaar, zolang zij helpen de belevingswereld van catechisanten te structureren. I. de Zwart pleit daarom in de bundel voor een los leerplan. Je moet slechts aan de orde stellen, waar de catechisant aan toe is en wat hem verder helpt zijn eigen keuzes te maken.
Catechese dient echter zijn vertrekpunt niet bij de mens, maar bij God te nemen. Wat Hij ons heeft te zeggen, heeft prioriteit. Catechese blijft ook principieel doop- en verbondscatechese. We leren om onze doop te verstaan. Die oriëntatie op de doop moet ook blijven, als catechese zich – vanwege de secularisatie – soms meer en meer richt op ongedoopten.

2. De kwaliteit verhogen
Wie stelt dat de catechese principieel uitgaat van wat God te zeggen heeft, moet tegen de tijdgeest oproeien. Anderzijds mag dit onze ogen niet sluiten voor de realiteit dat catechisanten soms op een heel andere golflengte zitten dan de catecheet. Wie dat ontkent, loopt gevaar in het luchtledige te praten. We moeten weten welke vragen onze jongeren hebben, zodat we hen kunnen bereiken. En dat niet slechts als opstapje om onze boodschap kwijt te kunnen! J. Hoek gebruikt in zijn samenvattend artikel een aansprekend beeld: ‘De catecheet moet niet slechts bij de catechisanten aan boord komen als parlevinker om zijn boodschap kwijt te raken. Het moet hem echt om de jongen begonnen zijn. Het moet gaan om vragen die zij relevant vinden.’ Het gebruik van goede werkvormen is van het grootste belang voor het welslagen van de catechese. Maar dan niet slechts als een mooi papiertje rond een pakketje dat je anders niet kwijt kunt, maar als middel om echt met elkaar in gesprek te komen over de stof. Catecheten staan niet boven de catechisanten, omdat ze samen mogen luisteren naar hetzelfde Woord. Meermalen leren catecheten veel van de catechisanten. Samen bidden en echt naar elkaar luisteren hoort bij goede (geloofs)communicatie.

3. Integratie van de catechese
In een boeiend artikel Catechese: zwerfsteen of bouwsteen gaat N. Belo in op de plaats van catechese in het kerkelijk leven. Wij vinden – in naam althans! – catechese erg belangrijk, maar zijn verlegen bij de vraag welke plaats catechese in het geheel van het gemeentelijk leven inneemt. Hoe verhoudt zich de catechese tot het jeugdwerk? Hoe verhoudt zich de catechese tot de andere vormen van leren die we in de gemeente vinden. Ook na de belijdenis gaat het ‘leren’ immers door. We zijn levenslang leerling van het Woord en studeren daarin nooit af.
Een heldere visie op wat de gemeente is, helpt bij de plaatsbepaling van de catechese. ‘Catechese is een bouwsteen wanneer wat binnen de catechese gedaan, geleerd en ontdekt wordt, effect heeft op het samenkomen, vieren, dienen, getuigen van en de gemeenschappelijke zorg voor elkaar in de gemeente.’ Dit is iets om (beleidsmatig) over na te denken! Catechese dient bij te dragen aan echte participatie van de jongeren in de gemeente.

Structurele aandacht
Wie de bundel leest en op zich laat inwerken, komt onder de indruk van de vele vragen die op het terrein van de catechese liggen, maar raakt tevens onder de indruk van de niet-aflatende ijver waarmee prof. Verboom zich voor de catechese heeft ingezet. Op treffende en zeer sympathieke manier – hoe kan het ook anders! – komt dit in dit belangrijke boek aan de orde. Catechese vraagt onze structurele aandacht, in praktische uitvoering en theoretische doordenking. ‘Het roer moet om! … Mij staat een door de kerk georganiseerde catechese voor ogen, die begint in de kinderjaren, waarin basiskennis van de inhoud van de Bijbel en de daaruit vloeien de geloofsleer van de kerk, verwoord in het Apostolicum, de Decaloog en het Onze Vader in ere hersteld worden. Van meet af aan betrokken op de leef- en belevingswereld van de kinderen en jongeren. Kennis, identiteit en hoop voor de kerk hebben alles met elkaar te maken.’
Hopelijk verklinkt deze gepassioneerde oproep van de catecheseambassadeur niet!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen