BOEKBESPREKINGEN

C.R. van den Berg:
Ds. Johannes Barueth 1709-1782. Een strijdbaar verdediger van de gereformeerde kerk en staat.
Uitg. Den Hertog, Houten; 453 blz.
Dr. C.R. van den Berg promoveerde in 2003 op een proefschrift over Johannes Barueth (waarschijnlijk uitgesproken als Baruut). Barueth studeerde in Leiden. Deze stad was in de eerste helft van de achttiende eeuw een coccejaans bolwerk. Met name Albertus Schultens, hoogleraar in de Oosterse talen, heeft grote indruk op Barueth gemaakt. Achtereenvolgens diende hij de gemeenten Hoogwoud, Charlois en Dordrecht. In 1782 stierf Barueth, ongehuwd, in Dordrecht; hij werd in de Grote Kerk aldaar begraven.
Het proefschrift geeft een beschrijving van het karakter van Barueth. We krijgen de indruk dat hij een strijdbaar karakter had en moeilijk een verschil kon maken tussen hoofd- en bijzaken. In zijn loopbaan bleven vanwege zijn weinig plooibare karakter conflicten niet uit. Dordtse collega’s sloten hem na enige tijd uit van het lidmaatschap van de predikantenvereniging Concordia. De standpunten waren zo verhard dat bemiddelingspogingen niet baatten. Met de Dordtse diakenen ontstond eveneens een botsing. Verder geraakte Barueth in onmin met de Leidse hoogleraar Jan Jacob Schultens, toen bleek dat hij de collegestof van diens vader Albertus wenste te publiceren. Deze affaires zorgden ervoor dat het beeld ontstond dat hij in de omgang een onaangenaam mens was.
Opmerkelijk is dat na de dood van Barueth wel geschriften zijn uitgegeven waarin hij werd bespot, maar dat niemand de pen opnam om hem op een waardige wijze te gedenken. Zijn politieke en religieuze vijanden deinsden er na zijn sterven niet voor terug om door gedichten en verzonnen rouwadvertenties en zelfs een toneelstuk hun afschuw over zijn optreden kenbaar te maken.
Barueth was een zeer productief schrijver. Een belezen man met kennis van de talen. Zijn preken werden uitgesproken naar aanleiding van actuele gebeurtenissen. Regelmatig citeerde hij uit de werken van Griekse of Romeinse auteurs. Slechts sporadisch treffen we verwijzingen naar Luther of Calvijn aan. De coccejaanse wijze van theologie beoefenen bekoorde hem. Van den Berg rekent Barueth enigszins tot de ‘ernstige’ of ‘bevindelijke’ coccejanen. In zijn preken komen we diverse allegorische en typologische passages tegen. Hoewel we hem geen volbloed piëtist of aanhanger van de Nadere Reformatie kunnen noemen, is hij toch congeniaal met het brede ‘heiligingsideaal’ van de Nadere Reformatie. Barueth was een tegenstander van opwekkingen, zoals die in Papendrecht waren. In Dordrecht ontstonden problemen met gezelschappen. Hij was beducht dat de Nijkerkse en Papendrechtse beroeringen hier navolging zouden vinden. Uit niets blijkt dat Barueth daarmee sympathiseerde. Behalve een gevoelsgodsdienst wees hij ook een verstandsgodsdienst af en bepleitte een waar geloof. De tucht in de kerken en de zuivere bediening van de sacramenten achtte hij belangrijk. Barueth trok zich niet terug uit de wereld, zoals sommige vertegenwoordigers van het gereformeerd piëtisme deden. Hij zag het krachtens zijn ambt en de belijdenis als zijn plicht de gereformeerde kerk te verdedigen. Aanhangers van andere gezindten mochten de publieke kerk niet aanvallen. Met name in deïsten en vrijgeesten, binnen en buiten de gereformeerde kerk, zag Barueth een levensgroot gevaar. Maar niemand kan, volgens Van den Berg, hem een vorm van religieus fanatisme verwijten, hoewel die indruk vaak in de literatuur wordt gewekt. Want Barueth was ruimer, ‘toleranter’ dan diverse gereformeerde collega’s die zijn kerk in voorafgaande decennia gediend hebben.
Voor Barueth waren de Oranjes van grote betekenis voor de Republiek. Hij verdedigde het drievoudig snoer: God, Nederland en Oranje. Als voornaamste taak van de stadhouder zag Barueth de leiding over de Republiek in oorlogssituaties. Verder was het zijn plicht ieders recht en privilege te handhaven. Minstens zo belangrijk achtte Barueth de plichten van de stadhouder ten aanzien van de kerk. Hij zag het als een overheidstaak om de gereformeerde kerk te beschermen. De stadhouders hebben dat altijd gedaan. Barueth verwachtte dat ook prins Willem V de ‘publique kerk’ wel ter wille zou blijven. Geen wonder dat de patriotten in hem een geducht tegenstander zagen. De patriotten wilden de macht van het Oranjehuis verminderen ten gunste van het volk.

Van den Berg geeft ons een beschrijving van een orthodox predikant die breed georiënteerd is. Wie op de hoogte is van de problematiek in de achttiende eeuw, komt bekende gebeurtenissen tegen. Zijn boek geeft ons een indruk van de plaats die Barueth in die tijd innam. Enerzijds merken we een geweldige betrokkenheid op de kerk, samenleving en het huis van Oranje en anderzijds zien we een geïsoleerd figuur met weinig vrienden. Hoe we ook oordelen over deze predikant met een militante aard, niemand kan ontkennen dat hij zijn nek heeft uitgestoken voor allerlei zaken. Door de felle reacties tijdens zijn leven en na zijn dood vraag ik me af of zijn optreden niet te polemisch is geweest en of zijn karakter soms die ongelofelijke reacties hebben uitgelokt. Van den Berg heeft met zijn publicatie de persoon Barueth en zijn publicaties dichterbij gebracht. Wij zijn hem daarvoor dankbaar.

J. Harteman

Han Keur:
Kroniek van het kerkgebouw Bethel ’s-Hertogenbosch.
Uitg. eigen beheer; 91 blz.; € 14,26 overmaken op giro 1410951 t.n.v. J.J. Keur, Rijnstraat 44, ’s-Hertogenbosch.
In 1906 werd de Vereniging tot Evangelisatie binnen de classis ’s-Hertogenbosch opgericht, in 1908 gevolgd door de bouw van Bethel, een gebouw waarin kerkelijke activiteiten konden plaatsvinden. J.J. Keur, tot 2005 jarenlang voorzitter van de afdeling ’s-Hertogenbosch van de Gereformeerde Bond, gaat in een kroniek na wat er al die jaren in en rond het gebouw is gebeurd, waarmee hij een boeiend stukje Bossche kerkgeschiedenis vastlegt. Keur raadpleegde niet alleen archieven en notulenboeken, maar sprak ook ooggetuigen. Nadat ’s-Hertogenbosch in 1874 ophield vestingstad te zijn, mocht er uitbreiding plaatshebben. In de nieuwe wijk Het Zand kwam Bethel, waar rechtzinnige predikanten decennialang in kerkdiensten voorgingen. Het boeiendste hoofdstuk is het vijfde, waarin Keur de kerkelijke arbeid vanuit Bethel tekent. De Vereniging tot Evangelisatie – die ook evangelisatieposten in Tilburg en Oss had – wilde een rechtzinnige prediking houden, maar niet gerekend worden tot Confessionelen of Bonders. In de vereniging had de rechtzinnige dominee van Den Bosch zijn arbeidsveld. Na de oorlog werd meer en meer een geïntegreerde plek in de plaatselijke gemeente gezocht. Als de kerkenraad geen ‘eigen diensten’ toezegt, bemiddelt de classis en gaat de vereniging in 1957 verder als afdeling van de Gereformeerde Bond. Tien jaar later wordt de Bethelgemeente gevormd, na een overeenkomst met de centrale kerkenraad, die nog altijd geldt. Keur eindigt zijn kroniek met de belijdenis dat Gods hand de kleine, Bossche Bethel-gemeente de jaren door droeg. Aanbevolen aan allen die met de gemeente in Den Bosch willen meeleven. (Zie ook de rubriek Globaal bekeken op de pagina hiernaast)

P.J. Vergunst

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen