BOEKBESPREKINGEN

Petra Pronk:
Fluiten in het donker. In gesprek met Harry Kuitert.
Uitg.Ten Have, Kampen; 160 blz.; € 14,90.
Journaliste Petra Pronk koos een originele invalshoek om leven en werk van H.M. Kuitert overzichtelijk in kaart te brengen. Ze voerde een reeks gesprekken met hem aan de hand van zijn laatste zes publicaties, te beginnen bij het in 1992 verschenen Het algemeen betwijfeld christelijk geloof tot en met het in 2005 gepubliceerde Hetzelfde anders zien. Het christelijk geloof als verbeelding.
Als ik het juist taxeer, is ze zelf nogal geraakt door de geschriften van Kuitert, zij het niet kritiekloos. Ze stelt direct aan het begin dat Kuitert niet de sloper van het christelijke huis is, waar hij door vele orthodoxe gelovigen voor wordt aangezien, maar veelmeer een man die met een loep nauwkeurig de christelijke traditie bekijkt. 'De zoektocht naar het geheim van geloven bepaalde zijn leven. En ook al is er niets te vinden, het verlangen blijft.' Ze constateert dat Kuiterts zoektocht is begonnen na het schrijven van zijn dissertatie De mensvormigheid Gods (1967). Hem bleek dat de taal die de Bijbel hanteert in zijn spreken over God, heel anders is dan in de theologie gebruikelijk is geworden. Kuitert concludeert daaruit dat godsbeelden kennelijk resultaat zijn van menselijke beeldvorming. Dit besef brengt hem later tot zijn bekende item: 'Alle spreken over boven komt van beneden, ook de uitspraak dat het van boven komt.'
Pronk heeft het goed gezien als ze stelt dat dit gegeven Kuitert is blijven fascineren . Godsdienst als mensenwerk. AI zijn studies zijn pogingen om consequenties te trekken uit deze stelling. Wij beschikken niet over informatie, aldus Kuitert, in de Bijbel en in de christelijke traditie over wat hij noemt 'Boven'. Als we het over God hebben, hebben we het volgens hem over onze constructie van God, afkomstig uit het domein van de verbeelding. God en alles wat we aan Hem toeschrijven, is een bouwwerk van woorden, bedoeld om de chaos te bezweren en de wereld betekenis te verlenen. Religie is als fluiten in het donker. Dat doe je om jezelf gerust te stellen.
Pronk schrijft dat de serie gesprekken die ze met Kuitert over zijn boeken voerde, soms veel weg had van een uitputtingslag. Want hij praat niet graag over zichzelf en al helemaal niet over zijn eigen geloof, zo merkte ze. Maar het resultaat van alle gesprekken werd het verhaal van Kuiterts persoonlijke ontdekkingstocht die je kunt samenvatten in de regel: Met God begonnen, is hij geëindigd met de mens.
Voor wie heeft dit boek iets te bieden? Ik denk voor hen die weinig of niets inhoudelijks weten over wat Kuitert jarenlang heeft beziggehouden. In een overzichtelijk geheel en in kort bestek worden zijn belangrijkste publicaties tegen het licht gehouden en via de ontmoetingen met de auteur geanalyseerd. In dat opzicht is Pronk in haar opzet goed geslaagd en heeft ze een verhelderend boek geschreven.

J. Maasland, Barneveld

Thomas Esbridge:
De eerste kruistocht.
Uitg. Athenaeum, Polak & Van Gennep, Amsterdam; 384 blz.; € 24,95.
De auteur, verbonden aan de universiteit van Londen, reisde te voet langs de lange route van de eerste kruistocht, die door paus Urbanus II in 1095 was bedacht als 'een eenmalige onderneming'. De herovering van Jeruzalem op de moslims door de geharnaste kern van Franken in 1099 werd in één keer volbracht. Dat het zo succesvol verliep, is altijd mede toegeschreven aan de hoogoplopende geschillen op godsdienstig en politiek gebied in de moslimwereld.
De auteur haalt echter vooral ook voor het voetlicht dat de onderneming niet zo ondeugdelijk van opzet was als vaak is gesuggereerd. Er was van tevoren goed nagedacht over de diverse strategische en logistieke aspecten, terwijl het grootste wonder het gedeelde leiderschap was. Vanwege dit alles werden de deelnemers bezield door het visioen van Jeruzalem, door een intens geloof dat in zware omstandigheden een onwrikbare wilskracht bood, zoals de vele kroniekschrijvers uit die tijd in bewondering stelden. Toch zegt de schrijver: 'De deelnemers aan de eerste kruistocht waren merendeels keiharde houwdegens wier barbaarse wreedheid en ingewortelde inhaligheid maar ternauwernood werden beteugeld door de idealen en het ethos van de Rooms-Katholieke Kerk'. Daarbij speelde zelfs door de kerk aangewakkerde 'angst voor de verdoemenis' een rol. Het succes van de eerste kruistocht stimuleerde intussen tot meerdere kruistochten, die tot een kruisvaardersbeweging leidde. De boodschap die de auteur daarmee wil afgeven, is dat het uiteindelijke gevolg van de eerste kruistocht is geweest dat de redelijk tot goede verstandhouding, die er aanvankelijk in Jeruzalem en in de regio tussen christenen en moslims was, werd ondermijnd. Paus Urbanus II ging ook meer en meer een verwrongen beeld van de islamitische wereld oproepen, zodat het ideaal van onverdraagzaamheid tot leven kwam. Ambitieuze krijgsheren van de islam gingen op hun beurt wraak propageren en ontstaken opnieuw het vuur van de jihad. Die moest overigens, zegt de schrijver ook, als dekmantel fungeren om alle moslims te verenigen onder hun fanatieke heerschappij. De laatste zin van het boek luidt dan ook: 'Het christendom en de islam waren samen op weg naar een permanent conflict'. Vandaar de ondertitel van het boek: De oorsprong van het conflict tussen islam en christendom. De heilige oorlog wordt daarmee overigens teruggebracht tot de kruistochten op zich. In hoeverre de jihad principieel is verweven met de islam, blijft een verhaal apart.
Intussen laat dit boek zich lezen als een roman, waarbij de gruwelijkheden die aan de bevolking in Jeruzalem zijn begaan in schrille beelden worden getekend. Voor Joden staan de kruistochten in het licht van het kruis waarmee hen de schedel werd ingeslagen. Voor moslims is het beeld navenant. Voor christenen vormen ze een spiegel om zich een donkere periode in hun geschiedenis te binnen te brengen.

J. van der Graaf, Huizen

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen