Echt of illusie

Twee leerlingen houden een presentatie over Freud. Onlangs stond in dagblad Trouw een artikel over het feit dat de opvattingen van Freud niet zo populair meer zijn, maar toch steken de vragen die Freud zichzelf stelde af en toe de kop weer op. Na een goede kernachtige inleiding (de beide leerlingen hadden een scriptie over de Weense zenuwarts geschreven) komen de stellingen waarop de medeleerlingen moeten reageren:

- Door te geloven keert de mens zich af van de onbevredigende realiteit
- Religie is een verfijnde fantasie, een illusie die het leven enigszins draaglijk maakt
- De kracht van het geloof zit hem in het sterke verlangen naar bescherming
- Religie is een compulsieve (gedwongen) neurose, waarmee de mens zijn eenzaamheid en kwetsbaarheid voor zichzelf verbergt
- Het geloof is het verdovende middel tegen de teleurstellingen, de problemen en het verdriet in dit leven, waardoor het leven (lijden) draaglijk wordt
- God is de projectie van het menselijke superego

Sommigen proberen zo het fenomeen (verschijnsel) religie of godsdienst te verklaren, zoals Feuerbach, de profeet van het atheïsme, en prof. Kuitert, die beweert dat er eerst de mens was en toen God.
Wij verwerpen met kracht deze ketterijen. Het kan echter ook zo zijn dat wanneer we aan alles twijfelen deze gedachten wel boven komen maar we ze niet durven uiten of het gevoel hebben dat ze niet geuit mogen worden.

De leerlingen reageren. Sommigen zijn het helemaal met Freud eens en zeggen dat mensen op deze manier grond onder de voeten krijgen. De mens zoekt hoe dan ook naar houvast in dit leven. De mensen durven soms de harde werkelijkheid niet onder ogen te zien en vluchten in de godsdienst. Kortom, geloof is een illusie. Het is wel een zinvolle illusie. Als je maar gelooft in je eigen geloof heb je in ieder geval voor je gevoel houvast en daar gaat het om. Godsdienst heeft wel degelijk een functie. Zelf ben je zwak en kwetsbaar. Als je dus gelooft in een almachtig God is dat een prachtige compensatie. Als kind zoek je al je bescherming bij je vader.
Als je bidt tot God zet je de dingen van je leven op een rij, dus heeft het gebed sowieso therapeutische waarde. Als je ernstig ziek wordt en je hebt uitzicht op de hemelse heerlijkheid maakt dat het lijden in ieder geval draaglijk en heb je toch hoop, al bestaat de hemel niet. Je moet er gewoon in geloven.
Sommigen zien wel wat is deze benadering. Anderen totaal niet. Eén meisje vertelt op zeer openhartige wijze hoeveel het geloof in haar leven betekent. God laat duidelijk merken dat Hij er is. Het is hartverwarmend hoe eerlijk zij hierover spreekt. Zij vertelt hoe zij wandelt met de HEERE, hoe dicht Hij bij haar is en haar dingen duidelijk maakt.
Een andere leerling maakt de opmerking dat wetenschappers soms proberen alles met het verstand te verklaren. Dit is onmogelijk. De wetenschap kan slechts opmerkingen maken over dingen die ons verstand raken niet over dingen die ons hart raken. Dat maakte Pascal destijds al duidelijk in de Pensées: ‘Het hart heeft zijn redenen die de rede niet kent.’
Weer een andere leerling merkt op dat het geloof een gave en het werk van de Heilige Geest is. Eén leerling zegt het volgende: ‘Een mens creëert de religieuze illusie om aan de werkelijkheid te ontsnappen en die te verbeteren. Maar wat gebeurt er met die illusie als deze een averechts effect geeft, namelijk tot verslechtering van jouw werkelijkheid? Hoe kun je dan een illusie in stand (willen) houden?’
Een geanimeerde discussie ontstaat. In dat soort lessen en bij dat soort onderwerpen zijn vijftig minuten veel te kort.
Leerlingen gaan met elkaar in gesprek en zelf mag ik ook nog wat zeggen. Ik merk onder andere op:
- Er zijn dingen in dit leven waarvan we moeten accepteren dat ze niet te verklaren zijn.
- ‘Er zijn ontzaglijk veel dingen waar wij als mens nauwelijks iets over kunnen zeggen en ontzettend weinig dingen waarover we echt iets kunnen zeggen’, zei ooit een bekend (taal)filosoof.
- Pascal heeft gelijk als hij zegt dat het hart zijn redenen heeft die de rede niet kent.
- Als je overtuigd wordt door het Woord van God is het geloof een feit. In het Grieks is er één woord dat zowel overtuigd worden als geloven betekent.
- Waarom kwamen zo veel mensen tot geloof in de tijd toen de gemeente van Christus ontstond? Omdat zij overtuigd werden door het getuigenis van de getuigen van Christus. Historische feiten en geloof hebben alles met elkaar te maken.
- Wanneer het waar zou zijn dat godsdienst is ontstaan doordat mensen ideaalbeelden gaan fantaseren en/of bedenken, hoe zit het dan met de dwaasheid van de prediking? Jezus ging een weg die geen normaal mens zelfs maar bedacht zou hebben.
- De navolging van Christus wordt werkelijkheid wanneer we onszelf verloochenen, ons oude ik kwijt raken. Dat verzin je toch niet? Dat is toch geen projectie van een ideaalbeeld?
Over deze dingen spreken we. We leggen elkaar niets op. Dat willen we niet en dat mogen we niet. Bovendien werkt het averechts als we het zouden proberen. Aan de andere kant behoeven we ons niet te schamen voor het Woord van God en voor de dingen die voor ons heilig zijn en die ons leven diep beïnvloeden. De les is om vijf over twee voorbij. Ik moet de leerlingen, althans een aantal van hen, voorzichtig het lokaal ‘uitdrijven’.

Om kwart voor vier ga ik naar huis. Ik loop nog even door de school. Tot mijn grote verrassing zie ik twee leerlingen (één van de twee is dat meisje met een intens geloofsleven) uit de klas, die het met elkaar totaal oneens waren, met elkaar nog steeds over het onderwerp discussiëren.
Dankbaar verlaat ik de school, omdat je vormend bezig mag zijn, maar vooral ook omdat leerlingen elkaar vormen. Het ging weer ergens over vanmiddag.

T.C. Zuyderduyn is docent Godsdienst aan de protestants-christelijke Johannes Fontanusscholengemeenschap in Barneveld.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen