Het monster gaat verder

Vijf jaar heb ik als evangelist in Amersfoort gewerkt. Het verschil tussen mijn geboorteplaats Putten en Amersfoort was groot, maar dat was geen verrassing. Je ging immers naar de stad. Je verwacht in de stad niet anders dan een kleine geloofsgemeenschap met veel rand- en buitenkerkelijken. Geen volle kerken, geen volle catechisatielokalen. Dit is de geseculariseerde wereld.
Wat wel opviel, en ook aansprak, was de persoonlijke betrokkenheid van de mensen in de stadsgemeente. Je bent christen en je gaat naar de kerk omdat je dat wilt. Er is geen druk vanuit de omgeving, meestal ben je een van de weinigen uit de flat of het huizenblok, die nog gaan.
Na vijf jaar kwam ik terug op de Veluwe, in Oldebroek. Een volle kerk, regelmatig werden er stoelen bijgezet, maar liefst negen catechesegroepen, veel grote clubs en verenigingen met jongeren. Zo hoort het ook. Dit is het dorp, daar komt de secularisatie niet. Toch hadden we in Amersfoort verder leren kijken. Wat gaat er schuil achter die volle kerk? Volle kerken betekenen niet per definitie volle harten. Kerkbanken kunnen uitpuilen van lege mensen. Mijn persoonlijke ervaring maakt deel uit van een trend, die ik breed zie in ons land. De secularisatie slaat van de steden over naar het platteland.
Het is een aangrijpende ontwikkeling. Het kan toch niet waar zijn dat de mooiste boodschap, het evangelie van Jezus Christus, de opgestane Heere, ten onder gaat? Dat de eer van onze God geschonden wordt doordat nog meer mensen Hem de rug toe zullen keren? Is het zout krachteloos geworden? Zal de kerk, de christen in Nederland, uiteindelijk geen functie meer hebben en nergens meer toe dienen? Deze vragen laten mij niet los. Ze dwingen me ertoe om de realiteit onder ogen te zien en biddend te zoeken naar wegen om weer te kunnen spreken over God.

Betekenis
Sinds het verschijnen van het rapport van het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP) heeft iedereen weer de mond van vol van secularisatie, ontkerkelijking en religieus bewustzijn. De gebruikte termen rollen over elkaar heen en krijgen een eigen lading. Daarom is het goed om eerst kort aan te geven wat we verstaan onder secularisatie. Dit blijkt in de praktijk nogal eens te verschillen. Voor de één is er al sprake van secularisatie als er liturgische vernieuwingen plaatsvinden. De ander kijkt vooral naar de harde cijfers, voor hem betekent terugloop in getal secularisatie. Ik volg de lijn van de godsdienstsocioloog prof.dr. Gerard Dekker, die verschillende publicaties rondom kerk en secularisatie op zijn naam heeft staan. Secularisatie kent volgens hem drie aspecten:
a. vermindering van godsdienstigheid en kerkelijkheid; steeds meer mensen verlaten de kerk en de traditionele godsdienst;
b. beperking van de reikwijdte van de godsdienst; steeds meer delen van het leven komen los te staan van de godsdienst. Hierdoor wordt de godsdienst als het ware opgesloten in de kerk en neemt de invloed op het maatschappelijk leven sterk af;
c. aanpassing van de godsdienst; de geloofsinhoud wordt aangepast aan het denken en het gevoel van de mensen. Wat niet past, wordt geschrapt. Dit is meestal een reactie op het eerste aspect. De gedachte is dan dat een aangepaste boodschap de leegloop zal keren. Tegelijk is dit vaak het cruciale punt in het hele secularisatieproces genoemd.
Wanneer deze drie elementen terrein winnen, verdwijnt de kerk uit de maatschappij, uit de levens van mensen en houdt zij uiteindelijk op te bestaan. Dit is ook het scenario van het SCP.

Veenbrand
Maar in de dorpen zal het toch zo'n vaart niet lopen? Op de radio hoorde ik een gesprek over het SCP-rapport, waar onder andere ook de scriba van onze kerk, dr. B. Plaisier, aan deelnam. Hij waagde zich op enig moment aan de stelling dat in de dorpsgemeenschappen met een inwonersaantal tot veertigduizend nog vele levendige geloofsgemeenschappen waren. Ze stemden hem hoopvol. Nu zal ik niet ontkennen dat er inderdaad juist in de kleinere dorpen van ons land nog vele gemeenten zijn die redelijk op peil blijven. Gemeenten waar men nog niet te klagen heeft over kerkgang en (financiële) betrokkenheid.
Toch ben ik minder hoopvol en vrees ik dat achter het mooie beeld van het dorp op zondagmorgen de secularisatie zich als een veenbrand uitbreidt, ongezien maar levensgevaarlijk. Want ook in de dorpen vinden we de tekenen van het monster dat secularisatie heet. Het aantal kerkgangers neemt langzaam maar zeer zeker af.
Zeker, met de hoogtijdagen als Kerst en Pasen zitten de kerken nog vol. Zo ook bij de zogenaamde rites de passage-momenten: tijdens doopdiensten, huwelijksdiensten en begrafenissen zijn er nog velen in de kerk te vinden.
Maar een 'gewone' zondagse dienst, laat staan een leerdienst, kan steeds minder mensen trekken. Het aantal mensen aan de rand van de gemeente groeit. En dan zal er best enig grensverkeer tussen verschillende gemeenten plaatsvinden, maar per saldo loopt het aantal kerkgangers terug. Catechisanten komen er steeds minder, ondanks dat ook in dorpen druk met nieuwe werkvormen wordt geëxperimenteerd. Voetbal gaat voor de catechisatie. En de (bier)keet in het weekend is een aanval op een bewuste kerkgang. Toch vinden hier ook vele kerkjongeren hun ontspanning.

Alleen voor zondagmorgen
Bovendien is er ook in de dorpen steeds minder oog voor het alomvattende van het geloof. De christelijke geitenfokvereniging heeft mijns inziens terecht afgedaan, maar hiermee is wel een trend genoemd. Daar waar men vroeger elk aspect van het leven was doortrokken van de christelijke identiteit, is deze nu vooral gekoppeld aan de zondagmorgen.
Er wordt door de ouderen veel meer dan voorheen buiten het dorp gewerkt, terwijl de jongeren voor hun opleiding ook al snel uitzwermen naar stadjes en steden in de omgeving. Daar ontmoeten ze de cultuur van 'geloven doe je in de kerk, hier moet je het zeker weten'. Vaak gaan ze er ongemerkt in mee en komt de zondag steeds meer los te staan van de rest van de week. Men leeft of studeert echt niet als 'heiden', maar de christelijke identiteit is niet minimaal bepalend meer.

Vraag om aanpassing
En ten slotte, ook de inhoud van het geloof komt voor het dorpsmens meer onder druk te staan. Onder invloed van de contacten met 'de wereld', hetzij door zelf de wereld in te gaan, hetzij door de massamedia, wordt het traditionele geloof steeds meer aangevochten. Kwam men vroeger nauwelijks weg uit het dorp, tegenwoordig spreken we al van de wereld als gIobal village, een dorp. En de vragen stapelen zich op: Kun je nog wel geloven in een God die hemel en aarde geschapen heeft? En wat is er nu waar gebeurd en wat zijn mooie legenden in de Bijbel?
Allemaal vragen die op ons af komen en de positie van de Bijbel als Woord van God, richtinggevend voor ons leven, wordt hoe langer hoe meer uitgehold. Je hoort het in het pastoraat, in de vragen op de catechese. De inhoud van het geloof wordt meer en meer reden tot verzet en ergernis. De vraag om aanpassing neemt toe.
Zo zien we de drie genoemde facetten van secularisatie ook in de dorpen de kop opsteken. Door verschillende omstandigheden later dan in de steden. Maar de inhoud van het proces is niet anders en daarom ook niet minder zorgwekkend. De vraag dringt zich aan ons op: is dit nog te keren?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen