Verdwijnend geestelijk leven

In het Duits kent men van die aparte woorden. Een daarvan is Denkanstosz - Ietterlijk vertaald: denkstoot. Men bedoelt er een 'duw' mee, veroorzaakt door een voorval, een boek, een ontmoeting etcetera, waardoor iemand tot een bepaalde gedachte komt. Wel, zo'n Denkanstosz was voor mij het lezen van het boek Van hetzelfde huisgezin. Geestelijk leven langs de Hollandse IJssel van T.P. Neven, dat onlangs uitkwam. Met belangstelling las ik het vanwege de jeugdjaren van mijn wederzijdse familie, die ten dele in de contreien van de Hollandse IJssel liggen, alsook vanwege de tijd die ik zelf als predikant in Nieuwerkerk aan den IJssel doorbracht. Graag lees ik dergelijke boeken wanneer na een zondag preken of een avond catechiseren zwaardere theologische kost beter even kan wachten. Als ik het goed heb, raadt Martin Lloyd-Jones ons iets dergelijks aan.

Kerkelijk?
Het boek voert onder andere naar godsdienstonderwijzer Arie de Redelijkheid (1899-1979). Voor sommigen een geliefde, voor anderen een geduchte naam. Dat laatste was het voor een van mijn voorgangers in Den Ham, die mij waarschuwde niet naar Nieuwerkerk te gaan omdat daar de 'conventikelgeest' van De Redelijkheid nog zou rondwaren, die aan de overkant van de IJssel gediend had, aan - zoals dat heet - de Lageweg. Inderdaad stuitte ik bij sommige Nieuwerkerkse gemeenteleden op zijn naam. Met respect werd die genoemd, vanwege de ernst waarmee hij steeds op de eeuwige dingen wees; hoewel men ook door had dat hij af en toe een wonderlijke Godsgezant was. Het In memoriam dat ds. W.L. Tukker in De Waarheidsvriend na zijn overlijden over hem schreef, geeft een rake en innemende typering van de eerwaarde heer De Redelijkheid. Hij 'was een aparte figuur in het kerkelijk leven. Voor mijn besef vormde hij de band tussen het gezelschapswezen en de kerk. ( ... ) Op een afstand zagen wij jarenlang zijn worsteling met het kerk- zijn en bijzonder met het hervormd kerk-zijn'. Vervolgens schrijft ds. Tukker dat De Redelijkheid steeds kerkelijker ging denken en dat de sacramenten steeds meer waarde voor hem kregen.
Daarmee wordt iets aangeduid wat bij het lezen van dit boek meer dan eens als vraag naar boven kwam: hoe kerkelijk hebben de vromen langs de IJssel gedacht? Daar is namelijk een andere godsdienstonderwijzer, Karel Asmus (1884- 1968), die voor de oorlog de hervormd-gereformeerde evangelisatie van Moordrecht diende. Later werkte hij in hervormd Papendrecht. Omdat hij zich niet herkende in het geestelijk leven van de gemeente en een zijns inziens onjuiste dooppraktijk aantrof, maakte hij de overstap naar de Christelijke Gereformeerde Kerk ter plaatse.
Nog meer figuren die we in het boek tegenkomen gingen hun weg buiten de kerk. Pieter Schouten bijvoorbeeld (geb. 1871), uit Ouderkerk aan den IJssel. Hij kon zich niet vinden in de prediking van ds. T.G. Woelderink; deze vond hij veel te voorwerpelijk. Samen met gezelschapsvrienden ging hij toen diensten beleggen in een zaal van het café midden in het dorp.

Bedstede
Verder ontmoeten we Pieter van der Bas (1867-1952). Aan hem wordt het uitvoerigst aandacht gegeven. Zijn leven lang heeft hij in Moordrecht gewoond. In de dorpskerk daar kerkte hij niet; die was vrijzinnig. Wel in de hervormde evangelisatie ter plaatse. We komen hem echter ook in andere kerken tegen: in christelijk gereformeerd Gouda, in hervormd Waddinxveen. Door heel het land heeft Van der Bas zijn geestelijke vrienden zitten, die hij of thuis of op gezelschappen opzoekt. Contacten onderhoudt hij met predikanten van verschillende ligging: met ds. D.Th. Keck van Bergambacht en ds. T.H. Koster van Wijckel en later Montfoort, alsook met ds. I. Kievit te Lunteren en vooral met ds. B. van der Wal te Waddinxveen.
Toch loopt ergens een volop hervormde draad door Van der Bas. Aan Karel Asmus schrijft hij bij diens overgang naar de Christelijke Gereformeerde Kerk: 'Bent u zomaar over de kerkschuld heengestapt of hebt u geen schuld tegenover de kerk onzer vaderen?' Van der Bas vindt dat zijn vriend verdwaald is. Mede door dit schrijven keert Asmus terug naar de Nederlandse Hervormde Kerk. Naast dit alles vindt Van der Bas ook nog tijd voor zijn gewone werk op de boerderij en is hij raadslid, wethouder en lid van de Provinciale Staten van Zuid­ Holland voor de ARP. Echte bevindelijken hebben blijkbaar iets theocratisch. We krijgen volop inzage in het geestelijk leven van Van der Bas. We vernemen van zijn worsteling om Gods welverdiende straf te ontgaan en weer tot genade te komen, maar ook dat de Heere hem voorkomt en dat krachtdadig het woord in zijn ziel valt: 'Het bloed van Jezus Christus reinigt van alle zonden.' Zo wordt hem in Christus de weg ontsloten. Alleen, nu heeft hij de Advocaat wel ontmoet, maar het recht is nog niet voltrokken, want Christus moet nog voor hem intreden bij de Vader, de Rechter. Deze weldaad ondervindt hij op 13 januari 1903. Voorbeeld van een geestelijk leven dat wij zo amper meer aantreffen. Dan volgt een passage die ons nog vreemder in de oren zal klinken: 'Hij had zo zwaar in banden en zo gebukt onder de schuld gelopen. En toen het op een eind liep, toen het sterven en omkomen werd, wilde hij vluchten, maar kon nergens heen. Hij vluchtte op een morgen naar de zolder, en kwam in de bedstede terecht. Niet op het bed, maar daaronder. Maar de Rechter achtervolgde hem. Aan die Rechter kreeg hij zijn verlorenheid uit te kermen. Om zijn schuld te bekennen en zijn straf te aanvaarden. In die bedstede kon ook de Borg en Middelaar tevoorschijn komen, Welke hem vrijgemaakt had aan het kruis. De Rechter sprak hem vrij. Toen hij tegen het middaguur na de afdoening van de Goddelijke rechtspraak onder het bed vandaan kwam, stapte hij met innerlijke blijdschap over de verlossing der ziel op de zolder en zakte als een zoutzak in elkaar; het lichaam had zijn krachten verloren. Hij was door de wet der wet gestorven, opdat hij Gode leven zou'.

Ontzinken?
Inderdaad, vreemd, voor velen anno 2007, ook in de christelijke gemeente, ook in die van hervormd-gereformeerde signatuur. Tenminste, vreemd in de eigen beleving. Want sinds Jan Siebelink zijn Knielen op een bed violen op tafel legde, bevroedt menige Nederlander weer dat iets dergelijks kan spelen. En het boek van Neven brengt het ons - op een ander niveau - ook bij.
Hier nu zit voor mij zo'n denkstoot: waarom is het ons vreemd? Is het teloorgegaan? Hoewel, soms ontmoet ik hier en daar nog een dergelijke aangevochtene, die weet van het recht en de wet Gods. En ik realiseer mij ook dat niet heel de gemeente zo geïntoneerd kan en hoeft te zijn.
En toch, waarom is het onder ons niet meer in deze sterke mate aanwezig? Vanwege de cultuur waarin wij leven? Dat zal zeker een rol spelen. Of vanwege de prediking? Immers, zoals er gepreekt wordt, wordt er geloofd. Of omdat wij zelf als dienaren des Woords aan een bepaalde beleving ontzinken?
Ik wil in dit verband een passage uit een preek van ds. L. Kievit overschrijven: 'Er wordt vandaag veel geklaagd over de vervlakking en de prediking en terecht. Zou de oorzaak niet hierin liggen, dat de rechterstoel van Christus als achtergrond van de bediening des Woords dreigt te verdwijnen. Vroeger werd er nog gewaarschuwd voor het laatste gericht, tegenwoordig hoort men daar nauwelijks meer over. Hoe dat komt? Omdat de predikers niet meer weten, bevindelijk weten, wat de schrik des Heeren is, daarom verkondigen ze die ook niet.'

Duidelijker
Op de contio van de Gereformeerde Bond in januari stonden we in een van de pauzes met enkele predikanten bijeen. Onder hen was de nieuwe dominee van Ouderkerk aan den IJssel. Hoe komt het, vroegen we elkaar, dat - voor het geloof onmisbare - zaken als de schrik des Heeren in een dergelijke gemeente, waar zoveel 'IJsselvromen' hebben gewoond, duidelijker lijken te leven dan elders? En dat een ruim evangelie zoals wij dat willen brengen, soms mensen lijkt te kweken van wie we in Van hetzelfde huisgezin lezen: 'Allemaal grote christenen zonder Christus. (... ) Ieder rookt maar aan zijn eigen garen en wandelt maar in de spranken van zijn eigen vuur dat hij zelf ontstoken heeft'?
Wellicht moeten we er ons weer meer in verdiepen en op toeleggen dat prediking verkondiging is van wet en evangelie, van gericht en genade, van oordeel en vrijspraak. Krijgen beide aspecten genoeg het volle pond?
Wat ik ook niet van me af kan zetten, is de spiegel die ds. J.J. van Eckeveld ons vorig jaar voorhield, toen in het kader van het honderdjarig bestaan van de Gereformeerde Bond voorgangers uit de breedte van de gereformeerde gezindte in De Waarheidsvriend aan het woord kwamen. De predikant van de gereformeerde gemeente te Zeist liet merken beducht te zijn voor toenemende vlakheid en stelde de vraag of wij nog de 'doorhuivering van schrik'

Het soort geestelijk leven dat Pieter van der Bas kende, lijkt anno 2007 bijna teloorgegaan. Op de foto Van der Bas en zijn echtgenote Jannigje van der Bas-Bongers.

kennen vanwege onze onmetelijke schuld. Zou men vanuit dat kerkgenootschap op dat punt een manco bij ons constateren? Al gebiedt de eerlijkheid te zeggen, met een Erskiniaans beeld: merk ik hoe daar soms de naald van de wet gehanteerd wordt, dan denk ik: kan de draad van het evangelie er nog wel achteraan komen? Dat neemt niet weg dat het goed is om met de opgeworpen vraag tot onszelf in te keren.

Mede n.a.v. T.P. Neven:
Van hetzelfde huisgezin. Geestelijk leven langs de Hollandse IJssel.
Uitg. Den Hertog, Houten; 262 blz.; € 21,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen