Een bodem van onze cultuur

Niemand minder dan de vorig jaar overleden volksschrijver Gerard Reve zei dat ooit van de Bijbel: 'Hij is een bodem van onze cultuur. Als de bijbelverhalen worden vergeten, dan wordt de bodem van onze cultuur weggeslagen.' Om dat zo mogelijk te voorkomen, schreven vader Jan Blokker sr. en zijn twee zoons Jan jr. en Bas het boek Er was eens een God. Bijbelse geschiedenis. Ze noemen zichzelf ongelovig. Maar hun atheïstische levensbeschouwing is voor hen geen obstakel om onder de bekoring van de schoonheid en de vitaliteit van de bijbelverhalen te komen.
Je zou hun inzet kunnen typeren met 'culturele zendingsdrang'. Want ook al hoort de Bijbel tot een van de meest verkochte boeken ter wereld (denk wat ons eigen land betreft aan de ongekend hoge verkoopcijfers van de Nieuwe Bijbelvertaling), tegelijk valt hij in de categorie 'veel geprezen, maar weinig gelezen'.
De Blokkers (vader en twee zonen) zijn getroffen door de bijbelse prenten van J.H. Isings. Een oudere categorie lezers zal zich die platen nog wel herinneren. Ze hingen vroeger in de lokalen van wat toen nog de lagere school heette. Ik denk aan de onvergetelijke prent waarop David voor Saul speelt op de luit. Een nors en donker ogende Saul en een bijna devoot en stil spelende David. De lans staat naast Saul tegen de muur. Je wist als kind: straks zal hij proberen er David mee aan de wand te spietsen.
Al eerder schreven de Blokkers een boek over de vaderlandse geschiedenis met ook de prenten van Isings als inspiratiemateriaal. In beide boeken gaat het hen er om lezers te blijven confronteren met het verleden van hun vaderland en met de verhalen van de Bijbel die van zoveel belang zijn voor het begrijpen van onze cultuur. Om misverstanden te voorkomen: de Blokkers hebben niet de bedoeling aandacht te vragen voor het geloof en de verkondiging ervan. De Bijbel is voor hen primair literatuur. Ze willen de verhalen van de Bijbel belichten vanuit de context waarin ze ooit werden geschreven.
In het Centraal Weekblad (27 april 2007) schrijft Gerrit Kraa een uitgebreid en interessant artikel over de Blokkerbijbel. Hij geeft daarin aan dat Blokker senior vooral geïnteresseerd is in de vraag 'in welke mate de bijbelse geschiedenis parallel loopt aan de seculiere geschiedenis'. Met andere woorden: je kunt sommige verhalen in de Bijbel verifiëren aan wat bekend is uit de profane geschiedenis. 'Maar waar gaat profane geschiedenis over in geopenbaarde waarheid?'.
We moeten vooral ook onthouden, dunkt mij, dat de drie Blokkers schrijvers zijn, die alleen het gezonde verstand wensen te gebruiken, de menselijke ratio tot absolute maatstaf nemen, openbaring en inspiratie komen niet in hun woordenboek voor. Dat neemt niet weg dat het boek zich plezierig laat lezen, je hoeft het niet iedere keer weg te leggen om even op adem te komen, het is informatief, het maakt verassende combinaties, stelt veel vragen zonder antwoord te geven. Een voorbeeld: 'Als hoedanig kwam Jezus Jeruzalem binnen? Als nieuwe profeet, of mensenzoon, als zoon van God, als koning der Joden of als Gezalfde?'
Het is duidelijk: je kunt de Bijbel lezen als vrijzinnige, als modernist, als orthodox, als liefhebber van 'van kaft tot kaft'. Van dat laatste is in dit boek zeker geen sprake. Wat ik mis, is een flinter heilsgeheim, een vleug mystiek. Dat er gesproken wordt over het onzegbare, dat God niet zodanig 'verbeeld' wordt dat hij past in het desbetreffende gewenste vakje, (Oudtestamentische God, bv.) maar dat Hij de Gans Andere is en tegelijk ook weer dichtbij als Onze Vader. Vroomheid, niet alles kunnen weten, willen weten, worden als een kind, die sfeer zit er niet in.

Maar er is als zodanig al 150 jaar niets nieuws onder de zon. Onder Scholten, Opzomer, en anderen was de theologie verworden tot 'geloof + scheikunde', zoals Multatuli het geestig en kernachtig samenvatte. Met verve is toen de Bijbel naar de hand van de mensen gezet en het kerkvolk vond het allemaal wel best. Of het liep weg en geloofde liever de oefenaars, die met hun omvangrijke netwerk buiten de kerk (in gezelschappen en reizend langs de plattelandswegen) de aanzet tot de Afscheiding gaven.
Kraa vindt het beklemmend dat alle 'Kuitertiaanse beweringen' door een theologische leek niet kritisch te volgen zijn. 'In hoeverre is de documentatie betrouwbaar? Het initiatief is prima, het succes is groot en is dat niet bedenkelijk?'
Waar is het 'tegengas' van een door orthodoxere wetenschappers onderbouwde goed geschreven bijbelse geschiedenis voor de moderne volwassene en dan graag met hypermoderne platen? Misschien iets voor het studieverlof van talentvolle preektijgers? We hebben Klink, Ter Linden en nu een driedubbele Blokker, maar wanneer draait de wind eens gedegen onderbouwd uit een andere hoek?
De platen van Isings waren in feite de aanleiding tot het 'herschrijven' van deze bijbelse geschiedenis en dat is toch geen gelukkige keuze, mijns inziens tenminste. Natuurlijk zal het veel mensen vreugde verschaffen om nog een nostalgisch naar die zo vertrouwde, bekende platen te kijken. Maar toch ...
Voor wie het niet direct duidelijk is: bij de naam Klink doelt Kraa op de Bijbel voor kinderen van dr. J.L. Klink. Hij hecht een soort nabeschouwing aan zijn positief-kritische bespreking van het boek over de Bijbel van de Blokkers.
Het is interessant eens na te gaan hoe diverse schrijvers omgaan met een bijbelverhaal, qua tekst en qua beeld. Neem het aangrijpende verhaal van vader Abraham die zijn zoon Izak moet offeren. Het verhaal wordt heel verschillend verteld in diverse bijbelse vertelboeken. De omhaal van woorden loopt van vijfhonderd tot vijftienhonderd. Blokker wijst op Flavius Josephus, die als een generaal voor een veldslag een toespraak houdt en dat in Genesis met minder omhaal van woorden toegaat.
Als het verhaal doorgegeven is, volgt een nabeschouwing: het ging om een proef, Rembrandt schilderde een ontroerend doek, in de koran is het niet Izak, maar Ismaë! die geofferd wordt. De buurvolkeren offeren ook, Blokker weet ste!!ig dat het in grijs verleden ook in Israël het geval was (is dat zo? ) En dat nu de eerstgeborene via een offer wordt losgekocht via de besnijdenis, een pars pro toto, een deel voor het geheel en geen kind maar een dier. De tekening van Isings doet saai aan, een vader met een bijna volwassenen zoon, die een wel heel enorme bos hout draagt, niet erg veelzeggend. ( ... )
Vreugdenhil, (1948) in 'Bijbelse geschieden is', vertelt ook niet alleen het verhaal, maar geeft er dogmatisch commentaar bij: het kind draagt zelf het offerhout, verwijst daarmee naar Jezus, die zelf Zijn kruis moest dragen. Af en toe klinkt hij nogal belerend: 'Horen jullie het wel, jongens en meisjes, hij zegt: Wij zullen terugkeren'. Abraham geloofde vast en zeker, dat de Heere machtig was, om Izak, al zou hij strakjes gedood worden, toch weer levend te maken'. De verteller legt de hoofdpersonen ook dialogen in de mond: 'Heeft de Heere dat gezegd, vader? Dan is het goed. Hier ben ik'. Izak gaf zich vrijwillig over aan zijn vader om te sterven'. De illustratie heeft dezelfde stijl als die van Isings, saai, weinigzeggend.
Drs. J.C. Meeuse schreef in 1978 in de vorm van kleine boekjes 'Vertellingen bij de Bijbel'. In het deeltje 'Om de belofte aan God' is de vertelcamera vooral op Izak gericht. Vertellen vanuit het kind is juist gezien, maar ook hier gaat, ondanks de mooie verteltrant, de inlegkunde behoorlijk ver, als Izak beseft dat hijzelf het offer zal moeten zijn: 'Izak kijkt zijn vader met grote ogen aan. Moet ik sterven? Denkt hij. Moet het dan toch, o, ik heb het verdiend, het is om mijn zonden'. De schrijver weet dat Izak niet boos is op zijn vader, niet boos op de Heere. Hij weet dat hij zondig is, dan verdien je te sterven. De tekening is dramatisch, trefzeker.
Kraa citeert ook wat Nico ter Linden, Ingwersen, Anne de Vries en J.L. Klink in hun bijbelvertellingen weergeven over het offer van Izak. Zijn conclusie is: Grote verschillen, diverse interpretaties, ouderwetse zekerheden en moderne scepsis wisselen elkaar af. Hij concludeert:
Intussen blijkt er bij een nieuwe generatie behoefte aan het opmaken van een 'balans'. Wellicht vandaar is de omzet van nieuwe uitgaven indrukwekkend (Ter Linden, Blokker). Beide uitgaven buigen willig voor de menselijke ratio, die bepalend is voor de moderne mens, waardoor mystiek, openbaring en inspiratie nauwelijks aan bod komen. Een soortgelijk boek vanuit confessionele hoek, daar is grote behoefte aan. Een team kundige vertellers, (Ds. Jaap Zijstra?) begeleid door deskundige theologen (Prof. Bram van de Beek?) die eerlijk omgaan met eventuele schriftkritiek, die de verhalen vertellen zoals ze verstaan dienen te worden, mooi verzorgd , met moderne kunstenaars aan de tekentafel die zorgen voor een verassende kijk op de verhalen. Wie, wanneer?

De Bijbel blijft de eeuwen door om aandacht vragen. Ook in onze tijd en dat is op z'n minst opmerkelijk in een cultuur die wat levensstijl en levensvisie betreft zo losgeraakt is van de inhoud van de Bijbel. Een gelovige kent nog een andere band aan de Bijbel dan alleen een literaire en culturele. De inhoud van de bijbelse boodschap is dwars door zijn bestaan geslagen. We zijn met hart en ziel verbonden geraakt aan de God van de Bijbel. Om het met de klassiek gereformeerde belijdenis te zeggen: De inhoud van de Schrift is grond, norm en zekerheid van ons geloof (Art. 5 NGB).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen