GLOBAAL BEKEKEN

In de loop der eeuwen hebben duizenden mensen zich er rekenschap van moeten geven of ze in noodsituaties hun land moesten ontvluchten en moesten emigreren. Zo bijvoorbeeld velen in Oost-Europa onder de nazi's en onder het communisme. Na de Wende aldaar brachten schrijvers, vooral ook Joodse schrijvers, een en ander onder woorden. Bij uitgeverij De Bezige Bij in Amsterdam verschenen enkele jaren geleden" twee juweeltjes in miniatuurvorm. Ik geef twee citaten.

• Van György Konrad (geb. in 1993), in De schrijver en de stad:
In zijn vaderland wordt hij door niemand gemist, in den vreemde door niemand opgewacht - het leven van de emigrant houdt een eindeloze vlucht in. Afschuwelijk, als je ertoe gedwongen wordt. Wanneer je alles achterlaat wat bij je hoort, laat je bijna jezelf achter. Toch, kunnen de dingen een zodanige wending nemen dat je hier maar al te graag verdwijnen wilt, weg uit de kooi waarin je door gevaren omringd wordt en je je tegenover de benarde situatie als een kreupele voelt. Afschuwelijk, als het dan verboden is. Om de een of andere onbestemde reden blijf je echter. En misschien overleef je zelfs. Dan had je gelijk. Voor hetzelfde geld overleef je echter niet. En om de een of andere onbestemde reden had je desondanks misschien toch ook gelijk.

Veel emigranten restte weinig tijd om de voors en tegens af te wegen. Als ze bleven, zo vreesden ze, zou dat hun dood betekenen. Dat was het vooruitzicht van de Joden in HitIers Europa. Sentimenteel vasthouden aan het geboorteland bleek over het algemeen gelijk te staan aan zelfmoord. En toch kende de strenge Solzjenitsyn alleen aan hen wier leven bedreigd was, het morele recht toe om te emigreren. Persoonlijk was ik van mening dat iedereen daar het recht toe heeft. Mijzelf machtigde ik echter niet deze stap te zetten. Een schrijver zal op elke plek ter wereld schrijve. Taal functioneert net als seksualiteit. Meesterwerken zijn ook ontstaan in Siberische blokhutten, in kampbarakken, op gevangenisbritsen of tijdens het bombardement onder een goederenwagon . Groot talent laat zich door geen enkele val vangen, middelmatig talent raakt er daarentegen in verstrikt. ( ... )

Het thema emigratie zou van elk moreel oordeel bevrijd moeten worden. Menigeen erkent het begrip zelfs niet. Een auteur die Oost-Duitsland kort voor de bouw van de muur voor West-Duitsland omruilde, verklaarde niet geëmigreerd maar slechts verhuisd te zijn. Tijdens de Koude Oorlog heeft men hierover veel meer ophef gemaakt dan gepast was. Gaan of blijven? Indertijd een zwaar beladen thema', overladen met een moralistische kretologie. Wie vertrokken was, had 'voor de vrijheid gekozen'; wie besloot te blijven, 'was zijn vaderland trouw gebleven'. Overdrijving en retoriek, zowel het een als het ander.

• Uit De verbannen taal van de in deze rubriek al eens eerder geciteerde Imre Kertész (geboren in 1929):

Op een dag werd door de post een grote bruine envelop besteld. De afzender was ds. Volkhard Knigge, de directeur van de gedenkplaats in Buchenwald. Bij zijn hartelijke gelukwensen had hij een kleinere envelop ingesloten. Hij schreef er bij voorbaat bij wat erin zat, opdat ik er niet mee geconfronteerd hoefde te worden als ik daartoe de kracht niet had. In de envelop vond ik namelijk een kopie van het originele dagrapport over het gevangenenbestand op 18 februari 1945. In de rubriek 'Abgänge' vond ik een aantekening over de dood van gevangene nummer vierenzestigduizendnegenhonderdeenentwintig, Imre Kertesz, geboren in 1927, Jood, fabrieksarbeider. De twee valse gegevens, dat van mijn geboortejaar en beroep, staan daar doordat ik bij de opname in de administratie van het concentratiekamp mezelf twee jaar meer heb gegeven om te voorkomen dat ik bij de kinderen zou worden ingedeeld en als beroep fabrieksarbeider heb opgegeven in plaats van scholier om bruikbaarder te lijken. Ik was dus al eens gestorven om te kunnen leven - en misschien is dat mijn ware verhaal.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen