Kerk is drie keer gesticht

Het christendom is de eer, de waardigheid en de genade van Europa. Talloze zendelingen zijn uit Europa vertrokken om het evangelie aan andere volken te verkondigen. Maar het werelddeel wordt nu zelf zendingsgebied. Om dit onderwerp goed te begrijpen moeten we weten wat de geschiedenis van de zending en het christendom in Europa is en hoe het er voor staat in onze tijd.

IJsselmuiden
Laten we IJsselmuiden als uitgangspunt nemen. Dit Overijsselse dorp heeft het voorrecht één van de oudste kerkgebouwen van de provincie te hebben. Het is een monument uit de tijd dat het christendom in Nederland nog betrekkelijk jong was. De kerstening was al begonnen met de bekende zendelingen Willibrord en Bonifatius, beiden afkomstig uit Engeland.
Willibrord was de eerste bisschop van Utrecht (695). Vanuit Utrecht werd in die tijd de Angelsaksische zendeling, de Engelsman Lefwin - we kennen hem onder de naam Lebuinus - naar de IJsselstreek gezonden. Hij bouwde een kapel op een plaats die zou uitgroeien tot de stad Deventer. Overijssel was echter frontgebied tussen enerzijds het Frankische Rijk, geregeerd door christelijke koningen, en het gebied van de Saksen, de 'mannen met de lange messen', die hun politieke en religieuze onafhankelijkheid verdedigden. In 772 verwoestten ze de kapel in Deventer, maar in de volgende dertig jaar werden ze door Karel de Grote onderworpen en tegelijk gekerstend. Ze moesten een eed zweren: 'Ik zweer af alle duivelse werken en woorden, Donar en Wodan en Saxnot (de stamgod van de Saksen), en alle ongestalten die hen gezelschap houden.'

Kerken van hout
Toen de macht van de Saksen gebroken was, kon de echte kerstening beginnen. Overal in de provincie werden parochies gesticht. Uit de eerste eeuwen van het christendom kennen we vrijwel geen overblijfselen. Geen gebouwen, want de kerken waren van hout, zoals waarschijnlijk ook de beelden. Er zijn heel weinig schriftelijke bronnen.
De kerk in IJsselmuiden is oorspronkelijk genoemd naar twee broers uit de derde eeuw, Crispinus en Crispinianus, afkomstig uit een aristocratisch Romeins geslacht. Ze verlieten Rome om in het noorden van het rijk, in Noord­ Frankrijk, het evangelie te verkondigen. Tijdens de zware christenvervolging van het eind van de derde eeuw werden ze gemarteld en gedood. De kerk in IJsselmuiden heet dus naar Romeinse christenen die bijgedragen hebben aan verbreiding van het evangelie naar het noorden. Twee zendelingen.

Drievoudige genade
Dr. W. Aalders heeft ooit in verband met Europa gesproken over een drievoudige genade. De eerste is de kerstening, de tweede is de Reformatie en de derde is het Reveil. Drie keer werd, door Gods genade, de kerk gesticht, in de Reformatie als het ware hersticht en tot leven gewekt in de tijd van het Reveil.
Laten we niet de fout maken te denken dat de Reformatie een moment was. Ze was een langzame overgang van bevrijding van het evangelie en van vernieuwing van de kerk uit haar middeleeuwse kluisters, door de vernieuwing van de leer van de kerk, van de prediking, van de catechese, van de sacramenten, van de ambten en vooral van het pastoraat.
In veel opzichten was ze een hernieuwing van het proces van de kerstening. Zonder de Reformatie zou het christendom in Europa in de zestiende eeuw tot stilstand zijn gekomen. Zelfs voor de katholieke kerk was ze een belangrijke impuls.

Honderd jaar
Hoe lang heeft het geduurd voordat de mensen begrepen waar het om ging? Hoe lang duurde het voordat de mensen zelf Gods Woord gingen lezen, zich verantwoordelijk gingen voelen voor hun eigen geloof, rechtvaardigheid en heiligheid, in plaats van deze dingen aan de kerk over te laten? Hoe lang duurde het voordat gemeenteleden volwaardig dienst konden houden als ouderlingen en diakenen? Voordat: de kerk een appèl deed op politiek en samenleving? In sommige plaatsen, in sommige steden en dorpen was dat pas heel laat het geval. In de zogenaamde binnenlandprovincies - Gelderland, Overijssel en Drenthe - duurde het soms meer dan honderd of zelfs tweehonderd jaar.

Genève en Frankrijk
Maar in de achttiende eeuw verschoof de aandacht van de cultuur, en ook van de theologie, van God naar de mens. De naam van God werd vervangen door de kracht van de rede, de macht van de natuur en het proces van de geschiedenis. Scholing en onderwijs werden belangrijker dan bekering. Beschaving belangrijker dan geloof. Vooruitgang in deze wereld werd belangrijker dan eeuwig leven.
De kerk gaf haar eigen onderwerp, haar eigen geloof op. We kunnen zelfs zeggen dat in de negentiende eeuw het protestantisme tot een eind zou zijn gekomen als niet vanuit het buitenland, vanuit Genève en vanuit Frankrijk, een beweging tot herstel was gekomen. Deze beweging was het Reveil, een opleving, een opwekking van leven, een verdieping van het geestelijke leven. De derde genade voor Europa. Door het Reveil werd de prediking meer bijbels en de ambten werden meer pastoraal. Dit ging niet zonder strijd. De liberale, modernistische leiding wilde de macht niet zonder meer afstaan en heeft dit in feite nooit gedaan. Daarom zijn beide laatste eeuwen zo vol strijd. De verdeeldheid van de hervormde kerk en de stichting van afgescheiden kerken is het rechtstreekse gevolg van deze strijd.

Priesters
Als protestanten benadrukken we het belang van de Reformatie op zodanige wijze dat we vaak het eerste moment van genade, de kerstening vergeten. De naamlijst van de predikanten van de gemeente IJsselmuiden begint bijvoorbeeld in I582, met de naam van Wilhelmus Lanius.
Maar door de lijst met deze man te beginnen, worden alle priesters die vanaf het begin de parochie hebben gediend vergeten. En juist zij hebben zorg gedragen voor de kerstening. Zij hebben de kinderen gedoopt in de naam van de Vader, de Zoon en de Heilige Geest. Zij hebben het Onze Vader aan de mensen geleerd, de Twaalf Artikelen en de Tien Geboden. Ze hebben mensen met ruwe Germaanse gewoonten gewend aan een nieuwe manier van leven. Zij hebben de Franken, de 'vrije en franke' mannen, gemaakt tot dienaren van de Heere Jezus. Zij hebben de Saksen, de 'mannen van de lange messen', gemaakt tot een vreedzaam volk.
Met de kerstening wordt een nieuwe waarde aan de persoon gegeven. Vrouwen en kinderen zijn niet meer helemaal het bezit van de familiehoofden, maar hebben hun eigen waarde en daarmee ook eigen recht. Het huwelijk wordt onder het opzicht van de kerk gebracht. Met de kerstening wordt het schrift van betekenis en daardoor begint een nieuwe tijd, een nieuwe cultuur. In wezen is kerstening het voor rekening van Christus komen, kerstening is de dingen in de Naam van God doen.

Identiteit van Europa
De betekenis van deze kerstening kan moeilijk overschat worden. Het christendom bepaalt de identiteit van Europa. Onze talen zijn gekerstend, ze zijn voertuigen geworden voor het evangelie. Wij tellen onze jaren vanaf de geboorte van de Heere Jezus. Onze namen hebben veelal een christelijke oorsprong.
De kerstening bepaalt heel onze cultuur. Onze geschiedenis, onze manier van denken is helemaal door het christendom bepaald. Niemand heeft dat naar mijn gevoel zo duidelijk uitgedrukt als Dietrich Bonhoeffer in zijn laatste boek, Ethiek.
Wat zegt Bonhoeffer? Door Jezus Christus heeft het gekerstende Europa een plaats gekregen in de geschiedenis van God met zijn volle 'De menswording van God in Jezus Christus bepaalt het Europese denken, bewust of onbewust.' En heel sterk en bondig: 'Jezus Christus is de enige gemeenschappelijke voorouder van alle Europeanen.'

Stenen uit Duitsland
Nogmaals, onze geschiedenis is de geschiedenis van het gekerstende Europa. De geschiedenis die voorafgaat aan de kerstening is niet toegankelijk. Wat weten we van IJsselmuiden, wat van de mensen die op de rivierduinen aan de monding van de IJssel woonden, jaagden, hun vee hoedden, hun akkers bewerkten? Niets, vrijwel niets. Slechts enkele dingen uit hun cultuur en godsdienst leven voort in de dagen van de week: dinsdag, woensdag, donderdag, vrijdag. Ook sommige van onze namen herinneren aan hen.
We weten niet tot welke stammen ze behoorden, wie hun hoofdmannen waren, welke taal ze spraken. Het eerste dat we van ze weten is dat ze omstreeks 1200 een stenen kerk bouwden. Het christelijk geloof was voor hen zo belangrijk dat ze stenen uit Duitsland kochten om een kerk te bouwen. Onze herinnering aan hen begint met hun kerstening. De kerstening van onze voorouders is het begin van onze geschiedenis.

Niet terug
Opnieuw Bonhoeffer: Christendom gaat aan Europa vooraf. De eenheid van West-Europa is niet maar een idee, maar een 'historische werkelijkheid, waarvan Christus het fundament is'. 'Jezus Christus heeft van het westen een historische eenheid gemaakt.' Dus: het christendom is de integrerende kracht, die gestalte gegeven heeft aan Europa.
Bonhoeffer ziet een overeenkomst tussen Europa en het volk Israël. Israël dankt zijn bestaan aan het verbond met God. Israël kan niet bestaan op een andere wijze. Het is al een uitverkoren volk voordat het bestond.
Europa dankt haar identiteit en eenheid aan Jezus Christus. Onze wereld kan niet terug naar een voor-christelijk verleden dat voor ons ontoegankelijk is. Het nazisme heeft dit wel geprobeerd en we weten wat voor ramp dat geworden is. Daarom: als kerstening en christendom integratie zijn, dan is ontkerstening desintegratie, verval.

Volgende week het slot van dit tweeluik.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen