Opwekkingslied in de kerk?

Een rondgang door de in 2006 toegevoegde serie opwekkingsliederen (nrs. 635-650) bevestigt het in de vorige artikelen geschetste beeld in grote lijnen. We komen overwinningsteksten tegen als 'Alleen een God als U / U bent ongeëvenaard / al mijn lofzang waard (636), 'Alle glorie aan de eeuwige Heer / alle heerlijkheid en eer / ... Hij is Koning voor altijd' (637).

We komen 'softere' therapeutische regels als 'Heer, laat mij zijn in de schaduw van uw schoonheid', 'Heer, laat mij horen hoe U fluistert / als u zachtjes tot mij spreekt' (639), maar toch niet veel méér dan deze. We komen liederen tegen die zingen van de verzoening en verlossing in Christus (636, 647, 650), en liederen waarin de bereidheid klinkt tot levensheiliging (645, 648).

Er komt een ronduit ketterse formulering voor in lied 647, waarvan ik vermoed dat schrijver noch selectiecommissie zich ervan bewust is geweest. Maar wanneer gezegd wordt dat Christus als het Lam geslagen werd 'door de hand van die U schiep', is dat een ariaanse formulering - Arius zag Jezus immers als een schepsel, de kerk bestreed hem krachtig op dit punt. Erg serieus kan het echter niet bedoeld zijn, want even later wordt weer met evenveel gemak gezongen over 'Jezus, onze Schepper God' (649), een formulering die weer tamelijk ver in tegenovergestelde richting gaat.
Dogmatisch rammelt er hier en daar dus wel wat. Het is kennelijk niet geheel uit de lucht gegrepen dat men er in hervormd-gereformeerde kring altijd beducht voor is geweest met het vrije lied ook dwalingen de gemeente in te zingen.

Bewerkte psalmteksten
Verder treffen we in de lichting 2006 enkele bewerkte psalmteksten aan (640 en 643). Met een bewerking van Psalm 74 heeft men zelfs een echt kruislied opgenomen, en het lijkt er dus op dat men zich de kritiek op het ontbreken van donkere tonen enigszins heeft aangetrokken: 'Heer, zie uw huis, dat / verwoest en leeg is / kom help ons, Heer! (2x) / Kind'ren gestolen / gezinnen gebroken / kom help ons, Heer!' (646, naar Ps. 74).

Liederen die zingen van aangevochtenheid in het geloof, van de worsteling om God te vinden, van verootmoediging vanwege eigen zonden vinden we daarentegen weer niet. Opmerkelijk vond ik nog wel lied 649, waar expliciet over de kerk gezongen wordt, dat is mooi. En een 'zweeflied' heb ik in deze selectie niet aangetroffen.

Eenzijdig
Ik vat samen. We hebben gezien dat er nogal wat bezwaren tegen de opwekkingsbundel bestaan, en dat die bezwaren in aanzienlijke mate hout snijden. De spiritualiteit die men in Opwekking aantreft, vormt al met al een wereld van verschil met die van het Psalter. De bundel is met haar grote overwicht aan aanbiddingsliederen eenzijdig van samenstelling. Dat is overigens niet vreemd als men bedenkt dat de bundel precies daarvoor bedoeld was. Het was voor mij een verrassing om dat te ontdekken.
Christenen die (vrijwel) uitsluitend uit Opwekking zingen, doen daarmee onrecht doen aan de oorspronkelijke bedoeling ervan. Wie met de bundel volstaat, tast de bijbelse veelkleurigheid fundamenteel aan en ontkomt op den duur naar ik vrees niet aan geestelijke bloedarmoede.
Dat het legitiem is om naast andere liederen ook lofprijzings- en aanbiddingsliederen te zingen, laat zich overigens niet bestrijden.
Deze zijn in de Bijbel immers ook voluit aan de orde. Juist in de psalmen komen we voortdurend de oproep tegen om God te eren en aanbidden.
Wel komt het daarbij aan op de toonzetting. De taal mag best begrijpelijk zijn, maar niet plat of infantiel. Een lied als 581, met regels als 'Til me op / houd mij dicht tegen u aan' en 'Ik mag heel dicht bij U zijn / als een kind bij de vader op schoot', is wat mij betreft een duidelijk voorbeeld van hoe het niet moet. Wij zitten niet bij God op schoot, maar aanbidden Hem met ontzag vanwege Zijn heilige liefde. De bij dit lied toegevoegde verwijzing naar Deuteronomium 1:31 en Jesaja 63:9 verhelpt het probleem niet, want die teksten worden hier (zoals vaker in de bundel) geheel uit hun context gelicht.

Helemaal niet?
Met het bovenstaande is intussen niet gezegd dat men beter maar in het geheel geen opwekkingsliederen kan zingen. In ons jongerenwerk worden ze zoals gezegd trouwens al gezongen. Dat betekent niet dat dat in de zondagse eredienst ook zou moeten gebeuren.
Er mag best enig verschil zijn tussen wat we binnen en buiten de eredienst zingen. Toch is het ook niet goed als de afstand daartussen al te groot wordt.
In deze reeks artikelen over de liturgie is verder al duidelijk geworden dat er principieel gezien geen bijbelse bezwaren zijn tegen het zingen van andere liederen dan psalmen, voorzover die liederen stroken met de belijdenis van de kerk. Wel is het van groot belang om de prioriteit van de psalmen te bewaken. De argumenten daarvoor zijn eerder door ds. H. van Ginkel, maar ook door anderen, helder naar voren gebracht. We hoeven ons echt niet voor het overwicht van de psalmen in onze liturgie te schamen, alsof we daarmee 'ouderwets' zouden zijn.

Wijsheid
Gegeven dit alles zijn de 'laatste jaren verschillende hervormd-gereformeerde gemeenten er toe overgegaan, het in de vrijheid van de voorganger te laten om - in elk geval in sommige diensten - naast een meerderheid aan psalmen ook een of twee liederen uit het Liedboek of een andere bundel (zoals Opwekkings!iederen) op te geven.
Ook al is het jammer dat die andere bundels veelal niet kerkelijk geijkt zijn, toch lijkt dit me wel een verantwoorde manier van doen.
Het kan zelfs van wijsheid getuigen wanneer men op deze wijze bepaalde groepen jongeren en ouderen voor de kerk kan behouden in plaats van hen om liturgische redenen te laten vertrekken naar evangelische gemeenten.
Zo'n vrij lied in een gereformeerde eredienst dient naar mijn overtuiging overigens dan wel 'Schrift-nabij' te zijn. Het is aan de voorganger om dat te waarborgen.
In eerdere publicaties vanwege de Gereformeerde Bond is tegen deze manier van doen wel ingebracht dat 'een zekere willekeur dan voor de hand ligt' of dat de gemeente zo 'toch te veel aan de subjectieve inzichten van de voorgangers overgelaten' wordt. Dat argument heb ik echter nooit helemaal kunnen begrijpen. Zo redeneren we immers ook niet als het gaat om de preek en de gebeden in de eredienst, terwijl de vrijheid en subjectiviteit van de voorganger daarin toch vele malen groter is.

Vertrouwen
Persoonlijk mag ik betrokken zijn bij de opleiding van predikanten. Tot de vakken die onze studenten krijgen, behoort ook symboliek, dat wil zeggen kennis van de belijdenisgeschriften van de kerk, waaronder de gereformeerde. Het zal niet in alle gevallen lukken, maar de bedoeling is toch wel dat studenten aan het einde van hun opleiding in staat zijn te beoordelen welke theologische uitingen in overeenstemming zijn met de belijdenis van de kerk.
Van hervormd-gereformeerde studenten mag zeker verwacht worden dat ze hiertoe in staat zijn. Zij willen zich in hun prediking immers bewegen binnen de grenzen van de belijdenis. Maar dan zullen zij toch ook in staat zijn te beoordelen of een bepaald lied met daarmee in overeenstemming is? Als we hen in dit laatste opzicht niet vertrouwen, waarom dan wel als het gaat om de prediking? Wanneer gemeenten ertoe overgaan om de eredienst open te stellen voor een of twee andere liederen dan psalmen - en ds. M.A. Kuyt zal later in deze reeks artikelen laten zien hoe een dergelijk proces op verantwoorde wijze kan verlopen - ·dan kan het verkieslijker zijn om de keuze daarvan over te laten aan de voorganger dan een andere bundel aan te schaffen. Wel doen kerkenraden er daarbij goed aan vast te stellen tot welke bundel(s) - of eventueel tot welke liederen - voorgangers zich bij hun keuzes dienen te beperken. Niet alleen gaat het (legaal) vermenigvuldigen van liederen op bijvoorbeeld een zondagsbrief tegenwoordig veel sneller en gemakkelijker dan voorheen, maar ook valt op elke bestaande bundel wel iets aan te merken.
Zoals we zagen, is dat zeker het geval met de 'opwekkingsbundel' . Tegelijkertijd vinden we ook in die bundel liederen die in overeenstemming zijn met de gereformeerde belijdenis, en daarom op verantwoorde wijze gezongen zouden kunnen worden.

Geen zelfverheffing
Belangrijk is bij dit alles vooral dat we weten waarom we in de eredienst wat zingen op welk moment.
Ik las bij dr. J. Smelik over gemeenten waar voorgangers soms klakkeloos maar een willekeurig opwekkingslied opgeven, omdat ze denken dat dit is wat de meeste mensen willen. Die kant moet het dus niet op. Maar een glijdende schaal in die richting is niet onvermijdelijk. Er zijn genoeg voorbeelden van gemeenten die al decennialang de gewoonte kennen om naast de psalmen een of twee andere liederen te zingen in de eredienst. Het is mooi als zo'n lied nauw aansluit bij de verkondiging. Al zal men daarvoor terecht allereerst kijken naar het Liedboek, soms kan dat toch ook wel een aanbiddingslied zijn dat een plaats heeft gekregen in de opwekkingsbundel of de Evangelische Liedbundel.
Niet dat dit zou moeten! Aanbiddingsliederen kan men immers ook wel in het psalter vinden. En wie meent dat we met de psalmen niet kunnen volstaan, omdat we dan niet over Christus kunnen zingen, gaat mijns inziens uit van een theologisch problematische visie op de eenheid van Oude en Nieuwe Testament.
Laten gemeenten die voor een ander lied kiezen, zich daarop dan ook niet laten voorstaan. En laten gemeenten die zich tot de psalmen willen beperken, zich dáárop niet laten voorstaan. Laten we ons gezamenlijk inzetten om elkaar zoveel te bewaren bij de prioriteit van het Psalter, dat immers als liedbundel onovertroffen is qua breedte en diepgang.
Maar laten we elkaar er niet op aankijken wanneer we daarnaast (conform Ef. 5:19 en Kol. 3 : 16) van tijd tot tijd een ander lied aanheffen. Hoe zouden we immers elkaar kunnen verbieden wat de Schrift niet verbiedt? Om het met een variant op 1 Korinte 10:31 te zeggen: Hetzij dat u zich in de eredienst tot de psalmen beperkt, hetzij dat u van tijd tot tijd een ander lied aanheft - doet het al ter ere Gods.

G. van den Brink

Deze bijdrage is het laatste deel van dit drieluik.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen