BOEKBESPREKING

Toen Jozeph Ratzinger in 2005 verkozen werd tot paus, wist iedereen dat in Benedictus XVI een knap theoloog en erudiet geleerde op de bisschopszetel van Rome had plaatsgenomen. Een theoloog die wars van de vrijzinnige tendensen, zich al jarenlang inzet voor het dogma van de kerk en een scherp criticus van de geseculariseerde westerse cultuur is.
Nu ligt in vertaling het eerste deel van een boeiend geschreven boek over de persoon van Jezus voor ons, zoals Hij in het Nieuwe Testament getekend wordt als vervulling van wet en profeten.
Hoewel de auteur er blijk van geeft veel geleerd te hebben van het wetenschappelijke bijbelonderzoek - de literatuurlijst achterin legt daar getuigenis van af - is het ten opzichte van de historisch-kritische bijbelwetenschap een tegendraads boek. Want Ratzinger verzet zich scherp tegen een onderzoek dat zich verliest in bronnensplitsing en hypothesen over tradities die achter de canonieke bijbeltekst zouden liggen. Dat heeft naar zijn mening geleid tot een steeds vager beeld van Jezus waarbij niet zelden de uitkomst wonderwel klopte met de idealen uit de tijd van de schrijvers. De figuur van Jezus is daardoor steeds verder van ons af komen te staan met alle schadelijke gevolgen van dien voor prediking en geloofsonderricht. Voor de paus is de Bijbel bij alle schakering een eenheid. Vandaar dat hij zonder aarzelen voortdurend lijnen trekt tussen de eerste drie evangeliën en Johannes, maar ook naar het apostolisch getuigenis van de brieven. Hij verzet zich tegen de tendens de historische Jezus uit te spelen tegen de Christus van de kerk. Wie op dat spoor gaat, dreigt uiteindelijk in een leegte te tasten. Je zou kunnen zeggen dat dit boek van de paus een volstrekte tegenhanger is van de studie van H.M. Kuitert, volgens wie Jezus niet meer was dan een vrome jood die later door de kerkvaders vergoddelijkt zou zijn.

Betrouwbaar getuigenis
Het zal duidelijk zijn dat Ratzinger dan ook grote nadruk legt op de betrouwbaarheid van de evangeliën, inclusief Johannes als historisch betrouwbaar getuigenis - tegelijk verkondiging - aangaande Jezus Christus. De auteur wijst de historische methode dan ook niet af want wie de geschiedenis terzijde schuift, laat het christelijk geloof verdampen - maar weet tegelijk dat er aan historisch onderzoek een grens is.
Evangelisten en apostelen zijn de geïnspireerde getuigen van Gods openbarend spreken en handelen. De nadruk op de eenheid van de Schrift betekent ook dat Oud en Nieuw Testament bij elkaar horen. De paus spreekt over een christologische hermeneutiek die Jezus Christus als sleutel tot het geheel beschouwt en vanuit Hem de Bijbel als eenheid leert begrijpen. Dat roept wel spannende vragen op naar de relatie tussen Christus en Israël. Wat betekent 'vervulling' als het gaat om de blijvende plaats van Israël ten opzichte van de kerk? Op dat punt blijf je als lezer wel met enkele vragen zitten.
Kenmerkend voor de interpretatie van de schrijver is dat hij naast de letterlijke zin van een bijbelwoord in de lijn van de kerkvaders ook veel ruimte biedt voor een geestelijke zin. Die is - en daarin verraadt zich de rooms-katholieke theoloog - doorgaans een sacramentele betekenis, die ons leert dat wij via de sacramenten deel krijgen aan het in Jezus belichaamde heil. Zo wordt voor mijn besef de bede om het dagelijks brood wel erg snel betrokken op de eucharistie. Ook in het vierde evangelie ziet de schrijver voortdurend verwijzingen naar de aanwezigheid van Jezus in de sacramenten. Die stelling is niet nieuw (vgl. destijds O. Cullmann), maar niet onweersproken!

Natuur en genade
Eveneens verraadt zich ten aanzien van de verhouding tussen Schrift en kerk een denken waarbij de Schrift als het ware voortgekomen is uit het volk van God.
Hier zal een reformatorisch theoloog toch zijn vragen bij stellen. Hetzelfde geldt voor de kijk op de verhouding tussen God en mens, waarbij niet zelden het voor de rooms-katholieke theologie zo kenmerkende natuur-genade-schema om de hoek komt kijken.
En toch ... ondanks de vragen die je als protestants theoloog kunt en moet stellen, ben ik blij met dit boek. Want Ratzinger laat de Schrift spreken. Hier is een theoloog aan het woord die Jezus Christus belijdt als Degene in wie God zelf naar ons toe gekomen is. Het dogma van de Vroege Kerk is voor hem geen constructie van het Griekse denken, maar vloeit voort uit dit bijbels getuigenis. Dat zal hem stellig van de kant van de moderne theologie het verwijt van conservatisme opleveren, maar dat zij dan zo. Ik heb dit boek gelezen als een getuigenis van iemand die, weliswaar staande in een andere traditie dan ik, toch eerbiedig wil luisteren naar het totale Schriftgetuigenis.
De verleiding is groot om te gaan citeren, want er staan vele prachtige passages in. Ik denk aan de bladzijden over de verzoeking in de woestijn, de verbanden die oplichten tussen bijvoorbeeld de eerste verzoeking en de bede om het dagelijks brood uit het Onze Vader, aan de boeiende uitleg van enkele gelijkenissen, aan de wijze waarop de oudtestamentische achtergronden van het vierde evan­gelie oplichten, aan het hoofdstuk over de verheerlijking op de berg, aan de bespreking van de titels Mensenzoon, de Zoon en de Ik-ben woorden, om slechts enkele dingen te noemen.

Met andere ogen
Met spanning zie ik uit naar het toegezegde vervolg. Het fraai uitgegeven boek is helder geschreven. Voor de prediking uit de evangeliën geeft het veel en het kan predikanten stimuleren om weer eens met andere ogen naar bekende teksten te krijgen.
Overigens: de verschijning van dit boek maakt wel duidelijk dat we in kerkelijk en oecumenisch opzicht in een boeiende tijd leven. Je voelt bij lezing van dit boek afstand tot de voor Rome typerende theologoumena, en toch ... het boek geeft meer dan menig studie van protestantse theologen. Althans, wie bereid is met de paus de evangeliën te lezen als betrouwbaar getuigenis aangaande de Christus der Schriften. Bij alle verschil is dat het toch wat ons met hem verbindt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen