In de ban van Harry Potter

J.K. Rowling behandelt conflict tussen goed en kwaad
Nog nooit in de geschiedenis werd een boek in één etmaal zo vaak verkocht als Harry Potter and the Deathly Hallows (Relieken van de Dood).
En het is veelzeggend dat het vorige record op naam stond van het vorige deel, deel zes! J.K. Rowling is de meest succesvolle schrijfster ooit en hard op weg een van de rijkste vrouwen ter wereld te worden. Naast alle kwaliteiten die de Harry Potter-reeks worden toegeschreven, moet ook gezegd worden dat de marketingmachine een uiterst effectief wapen blijkt te zijn voor grote verkoopcijfers. Een enorm lichtreclamebord in het centrum van Londen gaf al weken van tevoren aan hoeveel dagen, uren en minuten nog te gaan was tot de verkoop van deel zeven uit de reeks. Bij de grote boekhandels in onder andere Londen en Edinburgh lagen al dagen van te voren kopers op de stoep in afwachting van het grote moment. Dan zijn er natuurlijk de films/dvd's die massaal worden bekeken en weer hun effect hebben op de populariteit en verkoop van ieder volgend deel. Er zijn letterlijk miljoenen sites te bezoeken die gaan over de Harry Potter boeken. En eerlijk is eerlijk, ook deze bijdrage is er een in een eindeloze reeks van artikelen, recensies, commentaren en boeken over de tovenaarsleerling Harry en zijn vrienden in gevecht met de grote tegenstander Voldemort, de belichaming van het kwaad.
Heel opmerkelijk is de het feit dat steeds vaker vergelijkingen worden gemaakt met de werken van C.S. Lewis en J.R.R. Tolkien. En dat daarnaast telkens de vraag opduikt of de Harry Potter-boeken acceptabel zijn of niet voor een christelijk publiek. Het is inmiddels wel duidelijk dat de meningen in de christelijke wereld (opnieuw) sterk verdeeld zijn.

Sneltreinvaart
Allereerst is het interessant om de literaire kwaliteiten van de boeken eens onder de loep te nemen.
Rowling heeft in ieder geval geen goeddoorwrochte hoogstaande literatuur geschreven. Met name deel vier, vijf en zes lijden aan houterige dialogen en veel herhalingen van uitroepen en zinsneden.
Misschien is het symptomatisch dat 55% van de lezers in Groot­ Brittannië deel vijf niet heeft uitgelezen. Maar naarmate het verhaal vordert, wordt er steeds sterker toegewerkt naar het oplossen van raadsels en het uitwerken van het conflict tussen goed en kwaad, het centrale thema in de boeken van Rowling. Deze stijl dwingt de lezer tot doorlezen, geprikkeld om de stukjes vrijgegeven informatie tot zich te nemen. Dit brengt een enorme vaart in het verhaal en maakt het mogelijk om het werk in een sneltreinvaart te lezen.
Ingewikkelde zinsconstructies, uitgebreide reflecties of onderbrekingen die het proces wellicht zouden verstoren, zijn niet aanwezig.
Een ander aspect dat aandacht verdient, is de aandacht die Rowling heeft voor detail. De beschrijvingen van de omgeving, van situaties en personen zijn zo minutieus uitgewerkt dat een levendige verbeelding van het verhaal makkelijk ontstaat. Het verhaal wordt steeds verlevendigd met grappige dialogen, woordspelingen en onverwachte wendingen. Kortom, aan de leesbaarheid van de Harry Potter boeken mankeert niets.

Gevaar
Dan komt de vraag op waarom er zoveel te doen is over deze boeken. Zijn ze gevaarlijk voor kinderen, zetten ze aan tot magische praktijken en zijn ze occult? In ieder geval komt er tovenarij in voor, Harry is immers een tovenaarsleerling op een school voor tovenarij. Over het algemeen zijn deze toverkunstjes vriendelijk van aard en tamelijk onschuldig. Heksen, tovenaars en bezweringen, vliegen op bezemstelen en gevleugelde, onzichtbare paarden; ze horen er allemaal bij. Zij zijn de onmisbare ingrediënten van een goed sprookje. Dat de kinderen tot magische praktijken worden aangezet, is volgens mij geen houdbare stelling.
Toch is de aanwezigheid van tovenarij voor sommigen al een duidelijke grens; het is een sprookje en daarom niet lezen! Dit lijkt een eenvoudige en rechtlijnige keuze maar is het in feite niet. Want hoeveel literatuur valt dan eigenlijk niet eveneens buiten de boot? Om te beginnen het hele 'fantasy' genre maar ook talloze andere verzonnen verhalen. Eerlijk gezegd is dit voor mij geen reden om Harry Potter af te wijzen. Sterker nog; veel aspecten pleiten voor het positief staan tegenover de serie. De steeds aanwezige en merkbare strijd tussen de machten van het kwade en het goede vormt het hoofdbestanddeel van de boeken.
Daarbij worden vriendschap, loyaliteit en opofferingsgezindheid aangewend om het kwade de baas te worden.
ln het laatste deel ligt het tempo van de opeenvolgende verwikkelingen veel hoger. Dan wordt de relatief sterke homogeniteit van de eerdere delen doorbroken, doordat er bij Harry en de anderen ontgoocheling, morele feilbaarheid en onzekerheid optreedt. 'Analisten' zullen dit ongetwijfeld wijden aan het volwassen worden van Harry en z'n vrienden, maar er vindt nog meer plaats.
In deel zeven is de scheiding tussen goed en kwaad moeilijker aan te brengen.
Dumbledore, lang de belichaming van zuiverheid en betrouwbaarheid blijkt na zijn dood minder zuivere oogmerken te hebben gehad dan werd aangenomen. De moeilijke keuzes die Harry moet maken; aan de opdracht van Dumbledore voldoen of het najagen van de Hallows uit de titel: drie legendarische voorwerpen die onbegrensde macht, ja zelfs macht over de dood geven.

Omgaan met de dood
Met dat laatste kom ik tot mijn grootste zorg en twijfel over de Harry Potter-serie. In mijn beleving wordt er op uiterst dubieuze wijze met de dood en met sterven omgegaan. In de eerste plaats omdat op ontnuchterende wijze langs de grens met de dood wordt op en neer gegaan. Een voorbeeld hiervan is het verhaal van de Dodelijken, drie broers die de dood willen overwinnen. Als ze daarin slagen, mogen ze alledrie een wens doen. De een wenst een toverstaf, de tweede de macht anderen uit de dood terug te roepen en de derde om de dood te ontlopen. Is dit niet een ongeoorloofde grens overschrijden? Zelfs als het ludiek of als beeldspraak is bedoeld, is het mijns inziens nog een 'koketteren' met de dood.
In een eerder deel vraagt een van de hoofdpersonen hoe het is aan de andere kant. Het antwoord luidt dan dat je best even kunt kijken; je kunt altijd nog terug. In het laatste deel vallen minstens 27 doden, door wurging, toverspreuk, gif van de slang of een gevecht. Met name het laatste deel is overgoten met noties van de dood. Daarnaast komen er toch ook wel een aantal passages in de boeken voor die de wereld van de geesten oproepen op een wijze die toch minstens naar het occulte riekt. Me dunkt geen leesstof voor (jonge) kinderen!

Lewis en Tolkien
Menig schrijver wijst op de talloze parallellen die er zijn tussen de Narnia verhalen van Lewis en The Lord of the Rings van Tolkien.
Inderdaad dringen de overeenkomsten zich op, waarbij ik echter allereerst wil wijzen op het feit dat het weergaloze proza van Lewis en de ongeëvenaarde mythologie van Tolkien het voor mij winnen van de literatuur van Rowling. Na een diepgaander vergelijk komt Tolkiens epos meer overeen met de Harry Potter-serie dan het verhaal van Narnia. De transparantie ten aanzien van het goed versus het kwaad; de rol die de dood speelt en het overduidelijke verlangen naar de werkelijkheid achter de dingen, maken de Narnia verhalen toch wezenlijk anders. Bij Tolkien en Rowling zijn meer vragen te stellen over de dood en het geestenrijk en bovendien zijn ze duidelijk gewelddadiger. Veel critici en recensenten merken deze verschillen ook op. Niettemin ziet John Granger in zijn boek Op Zoek naar God bij Harry Potter in Harry een Christus-figuur, 'een weerschijn van het Leven dat in de wereld is gekomen als het licht voor de mensen'.

Het zal ongetwijfeld zo zijn dat Rowling een positieve boodschap voor de wereld heeft willen overbrengen. Maar dat doel heiligt toch niet álle middelen? De eerste zes delen zijn sterk seculier, deel zeven kent de meeste (indirecte) verwijzingen naar de Bijbel. Als evangelisatiemiddel zou ik er zelf nooit naar grijpen, me dunkt dat er dan betere literatuur voorhanden is!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen