Weinig goeds over de rijke

Belangstelling voor de persoonlijke kant van de reformatoren is goed; geloof en leven horen immers bij elkaar. Zo wordt Calvijn (1509-1564) bijvoorbeeld niet langer gezien als alleen maar ontwerper van een theologisch stelsel, maar ook als vluchteling, die in een chaotische wereld troost in het evangelie zocht en vond. Theologen zoals W. Balke, C. van der Kooi, W. de Greef en H.J. Selderhuis vragen aandacht voor juist deze kanten van Calvijn. Juist nu de gereformeerde traditie steeds meer onder druk lijkt te staan, komt Calvijn opnieuw tot leven en lijkt hij dichter bij de gelovige te staan dan ooit te voren. Dit is een welkome ontwikkeling, die ook een aanleiding vormt om opnieuw naar Calvijns opvattingen over economie te kijken.

Overuren
Net zoals alle steden in alle tijden en alle plaatsen had Genève zijn rijken en armen. Het aantal armen en ‘have-nots’ nam rond 1540 nog sterk toe, doordat de stad werd overspoeld met vluchtelingen die aan de katholieke inquisitie wilden ontkomen.
Om dit in goede banen te leiden werd een publiek beurzensysteem opgericht om de ernstigste armoedegevallen te helpen. Het hospitaal draaide overuren. Het werd omgebouwd tot een centrum dat naast medische zorg ook onderdak en werk verschafte aan de behoeftige en vluchteling. Het hoofd van het hospitaal, een van de spilfiguren van de stad, besprak wekelijks de situatie met de procureurs van de kerk en de messieurs van het stadsbestuur.
De kerk en de stad Genève waren niet zo op het geestelijke gericht dat aan de fysieke noden geen aandacht werd besteed. Integendeel.

Rechtse oplossingen
Hoe stond Calvijn in die wereld? Zijn nazaten uit de Nederlandse gereformeerde gezindte denken als het over economie gaat vaak liberaal en komen met ‘rechtse’ oplossingen. Het zal blijken dat dit bepaald geen kenmerk van zuiver calvinisme is. Erger nog is dat ze daarmee in feite de wereld in tweeën delen. Er is een terrein waar het geloof het voor het zeggen heeft. Dat begint bij de kerk en eindigt zo ongeveer bij de christelijke school. Maar daar voorbij, in de wereld van de economie, daar moeten de dingen vooral ‘vrij’ zijn en daar mag de dominee zich niet mee bemoeien. De stelling is verdedigbaar dat negentig procent van christelijk Nederland in de portemonnee geseculariseerd is, dat wil zeggen handelend en denkend als de wereld.

Sociale actievoerder
Kijkend naar Calvijns leven en handelen zie je in dat opzicht een heel ander christen. Hoewel hij korte metten maakte met de geldigheid van de ceremoniële en burgerlijke wetten, valt op dat hij in de praktijk vaak heel dicht bij de sociale ethiek staat zoals je die ook aantreft in het mozaïsch model van de economie uit het Oude Testament.
Voor Calvijn was materiële rijkdom een gave uit de goedheid van God. Commentariërend op de bede ‘Geef ons heden ons dagelijks brood’ schrijft hij dat Gods vaderlijke goedheid zo groot is dat Hij Zich niet te hoog vindt om ook voor ons lichaam te zorgen. Maar die zorg van God dient ook de zorg van mensen voor elkaar te zijn. ‘Waarom laat God toe dat er hier beneden armoede bestaat?’, zegt Calvijn vanaf de preekstoel in de Sint Pierre. ‘Niet anders dan om ons de gelegenheid te geven goed te doen aan elkaar’, zo is zijn antwoord. Waar nodig neemt Calvijn geen blad voor de mond om zijn rijke stadsgenoten te vertellen dat hun woorden wel mooi zijn, maar hun gedrag geen pas geeft. "Ze nemen zelfs het woord ‘reformatie’ in hun mond terwijl ze zich gedragen als prooibeluste wolven en zijn nog niet tevreden al hebben ze drie keer zoveel als ze zelf nodig hebben. (…) Ze zouden zelfs de zon nog liefst alleen voor zichzelf hebben."
Als Calvijn zo toornt, lijkt hij meer op een sociale actievoerder dan op een nette reformatorische dominee. Maar zó was hij ook. Hij stond middenin zijn tijd en trok consequenties uit het geloof voor de levenspraktijk, helder en radicaal.

Pinksterexperiment
Overigens stopte Calvijn niet na zijn woorden tegen de rijken. Ook voor de armen heeft hij zijn woorden klaar. Daarbij valt zijn compassie en bewogenheid op. Hij ontfermt zich over hen als broeders. Misschien kwam dat omdat hij zelfs als vluchteling en iemand die het van anderen moest hebben, uit ervaring maar al te goed wist hoe penibel de situatie van de armen vaak kon zijn. Maar leek hij daarin dan ook niet op zijn Heiland? Wat opvalt is dat Calvijn ver gaat als hij pleit voor de onderlinge bijstand: het delen gaat ver en kan inderdaad zelfs een stuk moeite voor de gever met zich meebrengen. Maar de urgentie van de situatie laat niet toe dat de armen in de kou staan. Gods gaven (want de rijken danken ze aan Hem) zijn uiteindelijk toch voor al Zijn kinderen? Dat is economie van de barmhartigheid!
Calvijn moet echter niets van het communisme hebben. Het pinksterexperiment van het leven in gemeenschap van goederen is voor hem geen opdracht voor de stad Genève. Integendeel, hij zet zich juist af tegen de wederdopers (anabaptisten) met hun soortelijke ideeën.
Andre Biéler – deze grote Calvijnkenner schreef een standaardwerk over Calvijns kijk op de economie – zegt wel dat als je naar Calvijns standpunt over de inkomensverdeling kijkt, hij dan toch dichtbij de beroemde formulering van Marx komt: ‘Van ieder naar zijn mogelijkheden, voor ieder naar zijn behoefte.’

Pragmatisch en praktisch
Calvijns visie op de economie werd gekenmerkt door een ethiek van zorg en solidariteit. Daarin was hij uitgesproken en radicaal. Het ging hem hierin primair om de liefde, want Calvijn was bepaald niet revolutionair. Aan geweld, onrust en het recht in eigen hand nemen had hij een gloeiende afkeer. In die zin had hij zeker ook iets conservatiefs. Hij preekte een heldere boodschap en lobbyde voor de armen, ijverde voor goede wetgeving, maar naar het zwaard greep hij niet. De reformator was bij alles ook heel nuchter, handelde vaak pragmatisch en praktisch. Hij wist duidelijk de zegen van marktwerking te waarderen en onderkende het eigene van de economische realiteit. Hij noemde de werking van de markten zelfs une signe de la grâce de Dieu, een teken van Gods genade. Zijn inzicht in de werking van de commerciële economie bracht hem ertoe het renteverbod, dat eeuwenlang had gegolden, niet langer van toepassing te verklaren.

Marktplaats
De situatie van het kleine Genève met de omringende vijandigheid en de kleine en onzekere oogst van de eigen landerijen, was er vaak een van voedselschaarste. Wie probeerde daar door monopolievorming en speculatie misbruik van te maken, kon op Calvijns heftige kritiek rekenen: moordenaars en barbaren, noemt hij ze.
Ook wat betreft de rol van de overheid ten aanzien van de economie blijkt zijn praktische insteek. Een goede overheid bemoeit zich volgens Calvijn met gewichten, maten en geld. Dat brengt de overheid direct op de marktplaats. Daar moet de overheid optreden en wel in naam van het algemeen belang. Doet ze dat niet, dan leidt dit tot oneerlijke praktijken en gebrek aan vertrouwen. In de Geneefse praktijk betekende dit dat de overheid marktcontracten reguleerde en participeerde in sommige ondernemingen.

Kleine overheid
De overheid heeft voor Calvijn dus duidelijk een beschermende functie. Wel moet ze ervoor oppassen zelf geen belasting voor de bevolking te worden. Wat dat betreft heeft Calvijn een voorkeur voor een kleine overheid, die doet wat nodig is, maar meer ook niet. Het is dus nog maar de vraag of de verzorgingsstaat zijn zegen zou hebben. Maar een solide christelijk sociaal overheidsbeleid, ontwikkelingshulp en particuliere hulporganisaties zoals Woord en Daad, ZOA en Tear Fund zouden wel op zijn steun kunnen rekenen. Zo praktisch was hij wel.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen