Twee volken in uw schoot

Yuval heeft vele voorbeelden paraat. ‘Neem Paulus in zijn brief aan de Galaten. Daar spreekt hij over het wegvallen van het onderscheid tussen Joden en Grieken, slaven en vrijen, man en vrouw. Hoe opvallend dat in het Joodse morgengebed een vergelijkbare drieslag voorkomt. We bidden: ‘Gezegend zijt Gij, Koning van de wereld, Die mij niet heeft geschapen als een vreemdeling/heiden, niet als een slaaf en niet als een vrouw.’ Dat kan geen toeval zijn.’
Volgens Yuval maakte ook de Griekse filosoof Plato al eenzelfde driedeling. ‘De overeenkomst tussen de teksten van Paulus en Plato werd in het verleden wel gezien maar het joodse gebed werd daar niet bij betrokken.’ Volgens Yuval heeft dat alles te maken met de slechte relaties tussen Joden en christenen. De dreiging die Joden voelden uitgaan van de christelijke gemeenschap leidde ertoe dat niet gezocht werd naar overeenkomsten en reacties op elkaar.
In onze tijd is echter een nieuwe generatie joodse wetenschappers opgestaan, die juist geïnteresseerd is in de wisselwerking tussen Joden en christenen. Ze hebben volgens Yuval zoveel zelfvertrouwen, dat ze kunnen openstaan voor de ander.

Ballingen in Israël
Yuval werd geboren in Israël; zijn ouders ontvluchtten net op tijd Frankrijk en Oostenrijk. Zijn moeder werd de toegang tot het gymnasium ontzegd vanwege haar joods-zijn. In Israël werd Yuval streng zionistisch opgevoed. Europa en het christendom behoorden tot de voorbije wereld. Desondanks kreeg hij wel het gevoel mee dat zijn familie in feite ontworteld was.
Latere generaties kregen dan ook weer interesse in de oude wereld en haar cultuur. Yuval ziet het als een positieve vrucht van het zionisme dat er nu bij seculiere joden openheid is naar omliggende culturen en ook naar het christendom. Kenmerkend daarvoor is bijvoorbeeld het hoge aantal joodse bezoekers van kerkdiensten tijdens Kerst en Pasen.
Yuval: ‘Het is diep in het Joodse bewustzijn verankerd dat je een dubbele identiteit hebt. Dat is de ervaring van de ballingschap. In zekere zin zijn we ook nu nog ballingen, al leven we ook in Israël. We zijn niet vergeten waar we vandaan komen.’

Subtiele afwijzing
Het onderzoeksveld en de methode van Yuval zijn niet onomstreden in de wetenschappelijke wereld. Veel collega’s gaat het veel te ver overal verbanden te zien tussen teksten van Joden en christenen. Ze verwijten hem parallello mania. Yuval pareert de aanval door hen op zijn beurt van parallello fobia te beschuldigen. Toch beseft hij dat zijn benadering problematisch overkomt.
Een van de redenen waarom het moeilijk is verbanden te vinden, is dat er wel veel kerkelijke geschriften uit de eerste eeuwen bestaan, maar vrijwel geen joodse. De Misjna stamt uit het begin van de tweede eeuw en de Talmoed is ergens tussen de tweede en de achtste eeuw ontstaan. Het is wel zeker dat deze teksten heel oude overleveringen bevatten, maar een tijdsbepaling is moeilijk.
Daar komt nog iets bij, namelijk het feit dat vanuit de kerk het Jodendom rechtstreeks werd aangesproken en aangevallen. De joodse gemeenschap heeft echter nooit openlijk geschreven adversus christianos, tegen de christenen. Voor Yuval is het desondanks zeker dat Joden de christelijke stem niet hebben kunnen negeren. Die was veel te problematisch.
Yuval: ‘Vaak wordt ervan uitgegaan dat oude teksten nogal primitief zijn. De joodse bronnen zijn echter juist heel slim. Als het om een reactie op het christendom gaat, dan gaan joodse teksten heel subtiel in discussie. Ze nemen bepaalde elementen van een christelijke gedachte over, wijzen een ander element af en nemen zo stelling in.’

Jakob en Ezau
Het was juist de nabijheid van Joden en christenen die ervoor zorgde dat de spanning tussen beide groepen zo groot was. Yuval gaat zover te zeggen dat de beide godsdiensten zich zijn gaan definiëren tegenover elkaar: ‘Joods-zijn was anti-christelijk zijn, en christen-zijn was anti-joods zijn.’ Dat geldt in zekere zin tot op vandaag. De joodse traditie is een eigenlijk een voortdurend gesprek over allerlei onderwerpen. Allerlei argumenten en meningen, vragen en antwoorden worden bediscussieerd. Niet het antwoord, maar de discussie zelf staat daar centraal. Tijdens dat gesprek is de christelijke stem volgens Yuval altijd aanwezig.
Zijn onlangs in het Engels vertaalde boek over de relaties tussen Joden en christenen in de eeuwen draagt de treffende titel Two Nations in Your Womb, twee volken in uw schoot. Joden en christenen worstelen als Jakob en Ezau met elkaar. De een werd eerder geboren dan de ander, de ander verwierf het eerstgeboorterecht ten koste van de ander. Maar beiden komen voort uit dezelfde schoot.
Yuval weet frappante voorbeelden te geven van de subtiele joodse woordenstrijd met christenen. Tijdens een studiereis van het Centrum voor Israëlstudies ging Yuval in op enkele joodse gebedsteksten. Tijdens het morgengebed worden de Psalmen 145 tot en met 150 gelezen. Yuval wees erop dat daaraan in de loop der tijd korte psalmcitaten zijn toegevoegd.
Het meest opvallend is de tekst uit Psalm 84:5: ‘Zalig zijn zij die in Uw huis wonen, zij loven U gestadig’. Deze tekst wordt elders in de rabbijnse literatuur met de opstanding der doden in de toekomst verbonden. Dat juist die woorden aan het ochtendgebed zijn toegevoegd, betekent volgens Yuval dat degenen die in de synagoge de psalmen zongen overtuigd waren van hun opstanding uit de doden. Deze uitleg wordt nog versterkt door een joodse tekst uit de Middeleeuwen, die duidelijk maakt dat het huis waarover Psalm 84 spreekt niets anders is dan het joodse gebeds- en leerhuis. Wie daar zijn, die zullen God altijd en dus ook in de toekomst blijven loven.

Positie Joden
Voor Yuval is er echter meer aan de hand. Als bij de verklaring de historische situatie van de joodse gemeenschap en de worsteling tussen de tweelingen synagoge en kerk wordt meegenomen, dan valt een aantal dingen op.
De positie van de Joden werd steeds moeilijker en stond op gespannen voet met de verkiezing van Israël. Joden gingen daarom steeds meer het toekomstige aspect, de opstanding der doden, benadrukken. En daarnaast maakten ze steeds sterker onderscheid tussen henzelf en anderen. Yuval: ‘Psalm 145, die een duidelijk universele betekenis heeft – de Heere is goed voor allen, al Uw werken zullen U loven – krijgt opeens een heel andere betekenis. Alleen wie in de synagoge zijn, zullen u in de toekomst loven. De nieuwe interpretatie wilde christenen uitsluiten, die precies dezelfde psalmen gebruikten om God te loven.’ Wie bedenkt dat tijdens het katholieke morgengebed, de lauden, eveneens uit de Psalmen 145 tot en met 150 wordt gezongen, ziet hoe de joodse gemeenschap probeerde afstand te nemen van de christelijke gemeenschap en haar gebruiken.

Op zoek naar openingen
Het is opvallend dat de joodse traditie geen enkel probleem heeft met een boek als de Koran, maar wel met de christelijke uitleg van de Schriften. Yuval: ‘We zijn nog niet genezen van de onderlinge geschiedenis van Joden en christenen. Hoewel de polemiek van christelijke zijde over is, vraagt het herstel aan joodse zijde nog tijd. Christenen kunnen de eerste stap zetten in het proces van verzoening.’
Yuval is in eigen woorden geen praktiserende jood. Het is echter zijn wens een bijdrage te leveren aan het wederzijdse verstaan tussen Joden en christenen. Over zijn diepere motivatie zegt hij: ‘Ik zoek de meest afgesloten hoeken van de joodse godsdienst op en hoop daar openingen te vinden. Zelfs als het gaat om competitie met anderen, dan wordt er toch in elk geval gesproken.’

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen