Evangelie in Azië en Afrika

Dr. Martien Brinkman, hoogleraar theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam, is geboeid door wijze waarop theologen in Azië en Afrika over Jezus spreken en Zijn betekenis zoeken duidelijk te maken in hun cultuur. Dat betekent een inculturatieproces, waarbij er aan twee kanten transformatie plaatsvindt. Termen ontleend aan de andere godsdienst en cultuur worden door christenen omgevormd, maar ook het geloof van de christenen wordt door die nieuwe termen veranderd.
Dat is, aldus de auteur, wat vanaf de Vroege Kerk gedaan is. Allerlei titels en termen uit de Griekse en Romeinse wereld werden toegepast op Jezus en de inhoud van het evangelie. De betekenis van Jezus wordt altijd doorgegeven in een overleveringsgemeenschap die zowel de eenheid met het verleden – de oorsprong – als ook met medegelovigen in het heden wil bewaren. Echte overdracht verontstelt een kritische solidariteit met de nieuwe culturele context.
Nu het zwaartepunt van de christenheid zich verplaatst naar het zuidelijk halfrond, wordt de vraag hoe we voorkomen kunnen dat de ons vertrouwde Griekse begrippen een barrière vormen voor christenen daar, een aangelegen zaak.

Tastend
In dit helder geschreven boek neemt Brinkman, die ook jarenlang verbonden was aan het Centrum voor Interculturele theologie, Interreligieuze dialoog, Missiologie en Oecumenica (IIMO) te Utrecht, ons mee naar India, China, Korea, Japan, Indonesië en Afrika. Aan het slot van zijn boek gaat hij de betekenis na van de typering van Jezus in termen ontleend aan Aziatische en Afrikaanse religies. De auteur concentreert zich vooral op het middelaarschap van Jezus, Die door Zijn kruis en opstanding de juiste verhouding tot God herstelt: de Heer als knecht en de knecht als Heer (vgl. Barth).
In hoeverre kunnen de hierboven genoemde termen, afkomstig uit de verschillende religies, recht doen aan de betekenis van Jezus? Cruciaal blijft voor de schrijver de verbinding met het kruis en de opstanding. Dat blijkt uit de kritische vragen die hij aan de door hem besproken theologen heel voorzichtig stelt. De schrijver gaat tastend te werk en de lezer doet er goed aan eerst maar eens aandachtig te luisteren naar de stemmen uit Azië en Afrika. Het dwingt je tot bescheidenheid.
Het vraagt ook een eerlijk zelfonderzoek in hoeverre wij in onze eigen traditie gebonden zijn aan een bepaalde culturele context en in hoeverre ook ons verstaan van het evangelie beperkt is. Dat we naar het paulinische woord ten dele kennen, maakt een dergelijke studie je duidelijk. Ook kom je onder de indruk van de veelkleurigheid van de evangelieverkondiging. De Heilige Geest heeft meer pijlen op Zijn boog dan wij in onze kortzichtigheid vaak denken.
Ik matig me niet de deskundigheid aan om dit boek op zijn merites te beoordelen. Misschien is dat ook niet direct de bedoeling en wil de schrijver voorshands niet meer doen dan ons gevoelig maken voor die ons vreemd in de oren klinkende stemmen.
Als ik toch het waag enkele kritische vragen te stellen, dan doe ik dat als een lezer die met belangstelling Brinkman op zijn denkwegen heeft gevolgd. Ik vraag me af in hoeverre er bij de door de auteur behandelde denkers en theologen invloed is van de westerse methoden van Schriftuitleg en Schriftverstaan, zoals die gestempeld zijn door het moderne bijbelonderzoek. Wat zijn eigenlijk niet-westerse theologen? Hoe zit het met theologen die zich verwant weten met de wereldwijde evangelicale beweging (Lausanne) en met gereformeerde theologen in Korea bijvoorbeeld die contact hebben met Kampen en Apeldoorn? Zijn hun visies ook verwoord in dit boek? Het kan aan mijn geringe kennis gelegen hebben, maar ik ben ze niet tegengekomen.
Ongetwijfeld is het waar dat als het evangelie in een cultuur binnentreedt, de vertolking daar de sporen van draagt. Wie kent niet de moeilijkheden om de Griekse termen van het dogma van de twee-naturen leer of de drie-eenheid voor het gewone gemeentelid uit te leggen? Het feit dat er vele goeroes en voorouders zijn is volgens hem geen reden om deze begrippen niet op Jezus toe te passen. Het hoeft aan het unieke van Jezus geen afbreuk te doen, want zo betoogt de auteur: die uniciteit wordt ook niet bedreigd door Jezus Kurios (Heere) te noemen, immers er waren in de antieke wereld vele kurioi.

Kurios
Dat is op zich terecht. Maar toch kom ik met deze argumentatie niet helemaal uit. Nieuwtestamentici leren me dat de oorsprong van de Kurios-titel in zijn toepassing op Jezus niet gezocht moet worden in de Grieks-Romeinse wereld, maar in het Oude Testament. Het was immers in de Griekse vertaling de weergave van de Godsnaam JHWH. En als de christenen in Rome bijvoorbeeld Jezus als Kurios beleden was dat bepaald niet de overname van imperiale antieke denkbeelden, maar veelmeer een duidelijke afwijzing van de aanspraken van de heidense kurioi. Ik kon bij verschillende passages toch niet aan de indruk ontkomen dat de Vroege Kerk kritischer stond tegenover de hantering van Griekse godsdienstige begrippen, dan sommige theologen die Brinkman voor het voetlicht brengt.

Israël
Hoe zit het, mijn derde vraag, met Israël en het Oude Testament? De belijdenis aangaande Jezus Christus mag dan in Griekse termen verpakt zijn, we hebben toch sinds de jaren ’40 van de vorige eeuw in toenemende mate ontdekt dat Christus niet los is te maken van Israël en van het Oude Testament. Zit daar niet een kritisch element in ten aanzien van de door Brinkman genoemde omvorming? Kun je, zoals de Taiwanese theoloog Song beweert, Israël zien als symbool van de manier waarop God Zich aan mensen en volkeren wil onthullen? Is het waar dat de feitelijke geschiedenis van een volk als bijvoorbeeld China of Indonesië even belangrijk is als die van Israël? Ga je dan de heilsopenbaring van God in Israël niet vervluchtigen? Van Miskotte heb ik geleerd dat juist het getuigenis van het Oude Testament in zijn anti-heidense spits een krachtige ontmaskering vormt van de heiden in ons. Heeft de Vroege Kerk in haar worsteling met het Griekse denken (gnostiek, Marcion, Neo-Platonisme) niet juist vastgehouden aan de gezagspositie van het Oude Testament en Christus beleden als de vervulling van wet en profeten? Ben je dan niet in een totaal ander klimaat dan dat van de religies van India? Spreekt Brinkman niet iets te argeloos over de drie abrahamitische religies: jodendom, christendom en islam. Godsdienstwetenschappelijk kan ik het begrijpen, maar dogmatisch en bijbelstheologisch roept het vragen op. Ik laat het hierbij.
Genoeg om de schrijver te laten zien met hoeveel belangstelling ik zijn boek las en de lezer ervan te doordringen dat we hier te maken hebben een vraagstuk waar we niet een, twee, drie van af zijn. Die lezer zal dan wel enige kennis moeten hebben van de wereldgodsdiensten om dit boek met vrucht te lezen. Vooral theologen beveel ik bestudering van dit boek graag aan. In een tijd waarin christenen uit de door Brinkman besproken landen in ons midden wonen, en waarin Nederlanders door de vele reizen met die andere culturen in aanraking komen, kun je niet zeggen dat het hier gaat om een onderwerp dat ver van ons bed is. Wij zullen er in toenemende mate mee te maken krijgen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen