BOEKBESPREKINGEN

Rudi van Doorslaer (red.):
Gewillig België. Overheid en Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Uitg. Meulenhoff/Mantau, Amsterdam/Antwerpen; 1163 blz.; € 69,95.
Met de titel Gewillig België is de inhoud van dit boek uitstekend getypeerd. Overheid en Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog luidt de ondertitel. Minutieus is onderzocht hoe België met de kwestie van de Jodenvervolging omging. In afzonderlijke delen worden de perioden voor de oorlog, tijdens de bezetting en na de oorlog beschreven, terwijl in een apart deel België in het buitenland – dat wil zeggen met een regering in ballingschap – aan de orde komt.
De auteurs concluderen drie ‘sleutelmomenten’: oktober/november 1940 toen door de lokale besturen werd bewilligd in Jodendeportatie; zomer 1942, toen het stadsbestuur in Antwerpen weigerde de davidsster uit te delen, maar de lokale politie in Antwerpen autonoom 1243 Joden in het stadscentrum arresteerde en uitleverde aan de nazi’s; en eind 1945, toen de democratische samenleving in ere was hersteld. De slotsom is dat er sprake was van een ‘democratisch tekort’ in de jaren dertig en veertig en dat de Belgische regering een gewillige houding heeft aangenomen ‘door op zeer diverse en cruciale terreinen een voor een democratie onwaardige medewerking te verlenen aan een desastreuze politiek voor de Joodse (vreemdelingen)bevolking’.
Inzicht gevend is een paragraaf over het antisemitisme. Het antisemitisme had in België geen ‘echte traditie’. Wel was er vooral in rooms-katholieke kringen (steevast alleen met katholiek aangeduid) ‘een latente afkeer voor het Jodendom’, die wortelde in een eeuwenlange godsdienstgeschiedenis. En een groot deel van de bevolking was praktiserend katholiek. In de negentiende eeuw voegde zich daarbij modern antisemitisme, om sociale en economische redenen. In middenstandskringen werden Joden die uit Oost Europa kwamen, toen uitgemaakt voor ‘vreemde ratten’ en ‘vreemde luizen’.
Katholieken stelden weliswaar geen anti-Joodse maatregelen voor maar in daar leefde wel ‘een geestelijk en ethisch antisemitisme’. Proteststemmen en verzet ontbraken echter niet. Het schaarse Belgische protestantisme komt niet in beeld.
Het zal duidelijk zijn dat we hier te maken hebben met een standaardwerk, waarachter gedetailleerd speurwerk schuil gaat. Een bibliografie, een naamregister en een aantal foto’s completeren deze waardevolle studie. Het boek kwam tot stand in samenwerking met het Studie- en Documentatiecentrum Oorlog en Hedendaagse Maatschappij in Brussel.

J. van der Graaf, Huizen

Hans Werkman:
Wachten bij brug 8. Lettergrepen.
Uitg. Mozaïek, Zoetermeer; 191 blz.; € 15,90.
Lezers van het Nederlands Dagblad kennen Hans Werkman als de man van de rubriek Lettergrepen. In de vrijdagbijlage van deze krant staan ze regelmatig te lezen: persoonlijke ontboezemingen meestal over literatuur en dan ook nog vaak met herinneringen aan vroegere jaren. Hij doet dat altijd op de hem eigen manier: niet met diepborende beschouwingen doorspekt met veel vakjargon, maar eigenlijk heel gewoon over feiten en mensen. Als voormalig onderwijsman is hij daarbij ook een echte verteller: boeiend, met een glimlach, begrijpelijk voor een breed publiek. Nu hij intussen al vijfhonderd afleveringen heeft verzorgd, werd het tijd tot een bundeling te komen. Zelf koos hij er tweeënvijftig uit en herschreef ze waar nodig.
Hij was aanwezig bij de presentatie van de Nieuwe Bijbelvertaling, omdat hij één van de literaire medewerkers was. Hij vertelt hoe voordrachtkunstenares Catherine ten Bruggencate het laatste hoofdstuk van Prediker voorleest, voordraagt eigenlijk. ‘De amandelboom behoudt zijn wintertooi, de sprinkhaan sleept zich voort, de kapperbes droogt uit.’ Dan, aldus Werkman, begint haar stem raar te doen. Ze probeert het eind te halen. ‘Een mens gaat naar zijn eeuwig huis, een klaagzang vult de straat.’ Maar ze houdt het niet droog en vraagt of een ander het af wil maken. Snedig merkt iemand van de NBV op: ‘Dit is wat we ons voorstellen bij een goede vertaling.’
Als Willem Barnard in de kapel van zijn eigen kerk de wetenschappelijke prijs krijgt van het oud-katholiek seminarie is Werkman erbij en schrijft er over. Barnard houdt een toespraak en maakt onder andere de aangrijpende opmerking: ‘Als ik zing hier in de kerk, is er iets in mij dat zich zalig verkneutert en dat is het algemeen ongetwijfeld christelijk geloof.’
Het gaat verder over het sterven en de crematie van Ida Gerhardt, over Het Bureau van J.J. Voskuil, over het aanvankelijk verdwenen graf van Jacqueline van der Waals, over de presentatie van Siebelinks bestseller Knielen op een bed violen en nog veel meer. Het aardige zijn de talloze anekdotes die Werkman te boek stelt en die het lezen ervan tot een groot plezier maken.

J. Maasland, Barneveld

Tony Lambert:
China voor Christus.
Ark boeken, Amsterdam; 301 blz.; € 17,95.
China voor Christus wil aanzetten voor het land en voor de kerk in China te bidden. Daartoe geeft Tony Lambert inzicht in de unieke omstandigheden van elke provincie, maar ook een analyse van de Drie-Zelfkerk en van de huisgemeenten. Na veertig jaar vol contacten met Chinese christenen in de geregistreerde kerk en de niet-geregistreerde en vaak vervolgde huisgemeenten is de auteur de man om een actueel beeld te scheppen van het christendom in China, aan de vooravond van grote internationale aandacht vanwege de Olympische Spelen.
Wie dit boek leest, raakt onder de indruk van wat God in China gedaan heeft, met name op het platteland. Ondanks armoede, politieke onderdrukking, natuurrampen en wanhoop is het christendom in dertig jaar enorm gegroeid, met name door evangelisatie van gewone mensen. Waren er in 1949, toen de communisten aan de macht kwamen, 700.000 protestanten, nu zijn er officieel 17 tot 20 miljoen christenen – en spreken officieuze cijfers van 60 miljoen. Hoewel de Communistische Partij tevergeefs poogde de kerk te vernietigen, is het ontroerend te lezen hoeveel communistische leiders door het evangelie zijn aangeraakt. Het liefhebbende getuigenis van christenen beïnvloedde ook de publieke opinie. In deze situatie is goed onderwijs van grote waarde, want waar geestelijke leiding ontbreekt, komen naast opwekkingen ook dwaalleer en sekten voor.
Lambert vertelt dat aan de opening van elk kerkgebouw vanwege de bureaucratie van de overheid jaren van gebed en geduld vooraf gingen. Hij benoemt het verschillende klimaat in de geregistreerde Drie-Zelfkerk en in de huisgemeenten, waartussen na jaren van bittere ervaringen vanwege verraad en vervolging een kloof is. Een – helaas niet in een vlotte stijl geschreven – boek dat ons leert dat de kerk van Christus door veel verdrukkingen zal ingaan.

P.J. Vergunst

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen