Andere goden

Vorig jaar oktober verscheen in Den Haag een huis-aan-huiskrant die grotendeels was gewijd aan Halloween en met adviezen van een wicca, een heks. Ooit werd Halloween Allerzielen en nu wordt Allerzielen weer Halloween. Natuurlijk niet totaal, maar dat is wel de trend. In dezelfde tijd zag ik een programma gewijd aan Halloween, waar een bijeenkomst op een kerkhof getoond werd, ook met een wicca, die allerlei rituelen uitvoerde. Na afloop werd een meneer geïnterviewd, die zei: ‘Vroeger was ik kerkelijk, maar dit spreekt me veel meer aan.’ Hij had tranen in de ogen.
Is dit een verschijnsel dat te maken heeft met specifieke rituelen rond de dood, waar vandaag zoveel behoefte aan is – en dan maakt het niet uit wie ze organiseert: de begrafenisondernemer, de wicca of de kerk? Dan zou het een vraag aan de kerk kunnen zijn waarom ze daar niet meer mee doet. Of staat de boodschap van de kerk over wel en wee, Jezus – de Opstanding en het Leven – daar toch te haaks op en kunnen we daarom niet aan deze behoefte aan rituelen voldoen?

Minderwaardig
Waar hebben we het over als het gaat over het nieuwe heidendom en waar is dat nieuwe heidendom in onze cultuur dan te vinden? Volgens de vrije internet-encyclopedie Wikipedia vat het christendom onder heidendom alle godsdiensten die noch gebaseerd zijn op het geloof in één God, noch op de Bijbel. De oorspronkelijke religie van de Germaanse en Keltische volkeren is dus heidens, maar een grote godsdienst zoals het hindoeïsme is dat ook.
De kerstening van Europa wordt door christenen vaak voorgesteld als een overgang van barbarendom naar beschaving. Het heidendom is dan ook veelal bekeken als iets minderwaardigs, dat bestreden moest worden. Daar staat tegenover dat allerlei heidense gebruiken en feesten in de christelijke cultuur zijn opgenomen. We hoeven daarbij alleen maar te denken aan paasvuren, paaseieren, de kerstboom en het sinterklaasfeest. Het moderne heidendom bestaat uit een reeks religieuze praktijken die vaak zijn gebaseerd op voorchristelijke natuurreligies. De tegenwoordige opleving van het heidendom heeft te maken met de postmoderne samenleving, waarin het ene grote verhaal van het christelijk geloof geworden is tot hooguit een van de vele. Het hedendaagse heidendom kan ook als uiting van een romantische kritiek op een rationalistische beschaving worden beschouwd. Spirituele en parapsychologische verschijnselen, zoals wichelroedelopen, gaan met dit hedendaagse heidendom vaak hand in hand. Een gestructureerde vorm van hedendaags heidendom is te vinden bij wiccabeoefenaars, ook wel moderne heksen genoemd.

Breder
De hoofdstroom van het denken van onze cultuur valt niet onder deze definitie van heidendom. In bovengenoemde definitie lijkt het eerder te gaan om los van elkaar bestaande subculturen, waarin vormen van heidendom voorkomen. Deze subculturen zijn er, maar in mijn opvatting zijn deze subculturen eerder symptomen van een onderliggende heidense stroom in onze cultuur, die er altijd onder een bovenlaag van christendom is gebleven en die nu op allerlei verschillende manieren weer de kop op steekt.
Ik wil de definitie daarom veel breder trekken, net als dr. H. Vreekamp in zijn boek Zwijgen bij volle maan doet. Hij refereert aan drie zaken.
In de eerste plaats aan het heidendom dat in Europa tussen de twee wereldoorlogen opnieuw naar boven kwam, geïnspireerd door de Edda en vermomd in de nazi-ideologie.
In de tweede plaats aan het heidendom dat vandaag opnieuw opgeld doet en zich uit in het feit dat sommige landen de oude Germaanse religie weer als officiële godsdienst erkennen.
In de derde plaats aan het heidendom dat onder het christendom altijd aanwezig is gebleven en dat zetelt in ons aller hart. De christen bestaat eigenlijk nauwelijks. De christen is de heiden die door de God van Israël is gestoord en ontregeld en daar nooit helemaal aan kan wennen. Daarom zegt de Heidelbergse Catechismus ook dat ik van nature, dat is vanuit mijn heidense hart, geneigd ben God en mijn naaste te haten.
Wat dr. Vreekamp signaleerde, dat nieuwe vormen van heidendom ook in officiële rituelen zouden toenemen, is waar gebleken. Mijn ogen zijn ook steeds meer opengegaan voor het feit dat we in de kerken voortdurend met verdringing bezig zijn, wanneer het gaat om het feit dat het christelijk geloof slechts een smalle en zeer aangevochten gestalte onder ons heeft. Misschien is dat altijd zo geweest, maar ik beperk me nu tot het heden. In de meeste publicaties naar aanleiding van het feit dat de afgelopen jaren een ongekende achteruitgang van kerk en geloof in Europa en in Nederland heeft plaatsgevonden, kom ik relativerende opmerkingen tegen, zoals: de secularisatie heeft ook veel goeds gebracht, terugloop van betrokkenheid bij de kerk betekent nog niet dat het geloof verdwijnt. Zelden of nooit kom je de analyse tegen: helaas, heidenen zijn we van nature, het christelijk geloof is ons in wezen vreemd en nu we de kans krijgen, worden we gewoon weer heiden.

Ietsisme
Deze analyse kwam ik wel tegen in het laatste boek van de ‘heiden’ Herman Vuijsje, Tot hier heeft de Heer ons geholpen, waarin hij het steeds groeiende ietsisme duidt als een nieuwe vorm van terugkeer naar het oude heidendom. Zijn analyse kwam op mij zeer overtuigend over.
Vuijsje is socioloog, bekend van verschillende publicaties. Hij had van jongsaf een diepe belangstelling voor godsdienst, misschien juist vanwege het feit dat, zoals hij zegt, hij zelf elke antenne voor het bovennatuurlijke miste.
De hoofdstelling van Vuijsje is dat in Europa het monotheïsme een intermezzo is geweest en dat we nu aan het terugkeren zijn naar een nieuwe vorm van het oude veelgodendom. In dit licht beziet hij dan ook het snel om zich heen grijpende ietsisme. Volgens het onderzoek God in Nederland is meer dan de helft van de katholieken, een derde van de protestanten en ook een derde van de buitenkerkelijken ietsist. Schattingen van het aantal ietsisten in Nederland lopen uiteen van een derde tot twee derde van de bevolking. Wat zijn ietsisten precies? Je zou kunnen denken dat het hier gaat om mensen die het allemaal niet zo goed weten, die denken dat er wel iets zal zijn en die er dus ook open voor staan dat dit iets de Vader van Jezus Christus zou kunnen zijn. Vuijsje laat echter zien dat we er dan veel te naïef en te onhistorisch naar kijken. Het ietsisme in Europa heeft alles te maken met de afschaffing van de christelijke God, maar in de leegte die dan overblijft is blijkbaar moeilijk te leven. Het ietsisme is vooral: wel God geen gebod. ‘Het is de religiositeit van de toiletjuffrouw: wat je ervoor over hebt wordt aan je beleefdheid overgelaten’.

Familie- en vriendenkring
Als Vuijsje gelijk heeft in zijn analyse, betekent dit dat het christelijk geloof in Europa in snel tempo een minderheid aan het worden is. Het zal in een postmoderne samenleving niet snel vervolgd of verdrukt worden, maar het feit alleen al dat de overgrote meerderheid van de mensen met wie wij dagelijks verkeren, in toenemende mate ook in eigen familie- en vriendenkring, volstrekt andere dingen gelooft dan wij, zal het steeds moeilijker maken zelf staande te blijven.
Dat is nu al volop zichtbaar. Oudere mensen laten hun christelijke opvattingen los onder invloed van hun kinderen, die er op z’n best een vaag religieus geloof op na houden. Jonge mensen voelen dat ze volstrekt alleen staan. Niet in het feit dat ze religieus zijn, maar wel in het feit dat ze de Twaalf artikelen van het christelijk geloof belijden en naar Gods geboden willen leven. Een steeds verdere erosie van het staan in de christelijke traditie ligt menselijkerwijs gesproken puur voor de hand.

Humanisme
Naast de brede stroom van het ietsisme is er de expliciete terugkeer van de voor-christelijke godsdiensten. Tom Wright wijst in zijn boek Nieuwe taken voor de kerk van nu op de oude goden Mars, Mammon, Gaia, Venus, die in nieuwe gedaante zijn teruggekeerd en in onze tijd massaal worden aanbeden.
Ik denk echter ook nog aan iets wat op het eerste oog veel onschuldiger lijkt: het al dan niet georganiseerde humanisme. Je kunt het humanisme zien als een geseculariseerde achterneef van het christendom, die alleen het tweede gebod als erfenis heeft meegenomen. Cultuurhistorisch zit daar wel een kern van waarheid in. Maar het recente radioreclamespotje van het Humanistisch Verbond is het bewijs dat het humanisme ook puur heidendom kan zijn: ‘Wij geloven in de kracht van mensen. Word lid van het Humanistisch Verbond. Of wilt u liever aan de goden overgeleverd zijn?’ Menselijkheid bevorderen is iets anders dan geloven in de kracht van mensen. In plaats van het geloof in God kwam het geloof in de mens. De mens wordt de maat van alle dingen.
In het postmodernisme zet zich dat weer op een andere manier door dan in het radicale verlichtingsdenken. Religie is prima, maar daarbij telt alleen de subjectieve beleving of verbeelding. Religie is niet interessant omdat het over God gaat, maar omdat het zo’n interessante manier is om op verhoogde toon over mezelf te spreken. Dus gaat het ook hier om heidendom. Heidendom is immers altijd iets van vergoddelijking van het bestaande, het schepselmatige.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen