Waar gaat u heen?

Op 23 februari 1943 wordt de 21-jarige studente Sophie Scholl in München ter dood gebracht. Ze maakt deel uit van de verzetsgroep Die Weiße Rose en wordt na een actie gevangen genomen. Haar wordt vrijlating in het vooruitzicht gesteld indien ze bereid is de andere leden van de verzetsgroep te verraden. Ze gaat niet op dat voorstel in. Met haar broer Hans neemt ze de schuld van hetgeen de gehele verzetsgroep deed, op zich.
De moed die Sophie Scholl aan de dag legt, is onlosmakelijk verbonden met haar geloof in God. De overtuiging dat Hij recht zal doen, alsmede dat het leven hier en nu, waarvan ze heel veel houdt, niet alles is, geeft haar de moed om haar ondervrager van repliek te dienen en uiteindelijk haar leven af te leggen. Niets menselijks is Sophie overigens vreemd. Haar celgenoot is getuige van Sophie’s uitingen van angst en ontreddering.

Vraag
Aan deze moedige jonge vrouw moest ik denken bij Bachs cantate BWV 166. Deze is geschreven voor zondag Cantate, de vierde zondag na Pasen, en voor het eerst uitgevoerd op 7 mei 1724. De bijhorende brieflezing is Jakobus 1:17-21, de evangelielezing Johannes 16:5-15. Het evangeliegedeelte bevat de afscheidswoorden van Jezus: ‘En nu ga Ik heen tot Degene Die Mij gezonden heeft, en niemand van u vraagt Mij: Waar gaat Gij heen?’
De ons onbekende tekstdichter van de cantate keert het adres van de vraag om. De vraag ‘Waar gaat u heen? ’ wordt door Christus aan ons gesteld. De bas – stem van Christus – herhaalt deze vraag in het openingsgedeelte vele malen op gevarieerde en steeds intensievere wijze, terwijl de instrumenten de vraag kracht bij zetten. In de tweede strofe geeft de tenor antwoord: ‘Ik wil aan de hemel denken en mijn hart niet aan de wereld schenken.’ De melodie van deze aria is verwant aan de trio in g mineur. De woorden ‘denn ich gehe’ (hetzij ik loop) en ‘oder stehe’ (hetzij ik stilsta) worden in de muziek aanschouwelijk gemaakt door respectievelijk een trapsgewijs stijgend motief en een lang aangehouden toon. Er vindt bovendien een hemelse dialoog plaats tussen viool, hobo en tenor.

Regenwater
De vervolgens door de sopraan voorgedragen koraalstrofe, is een gebed. Aanknopend bij de tekst van de tenoraria wordt Christus gebeden om leiding en bevestiging van de voorgenomen weg. Deze is immers niet vanzelfsprekend. In lange notenwaarden stijgt het gebed op. Het daaropvolgend recitatief stelt de betrekkelijkheid van alle dingen schilderachtig voor. Regenwater stort neer (je hoort het neerdalen) en kleuren verschieten. Zo gaat het met de vreugde in de wereld. Plotseling kan je laatste uur slaan. Bescheiden klinken de laatste tonen, niet alleen als een afsluiting van het recitatief, maar ook als een laatste klokslag.
De volgende altaria is vrolijk gestemd. Ze heeft een dansant karakter en er klinkt een schaterlach in de trillers, alsmede lange melismen op het woord ‘Freude’. Melismatisch zingen houdt in dat één woord of lettergreep op meer noten wordt gezongen, in tegenstelling tot een syllabisch lied, waarin op elke noot een woord of lettergreep gezongen wordt, zoals in de psalmen. De vreugde wordt mede opgeroepen door twee reeksen stijgende secunden. Dit alles ofschoon de tekst voor de vreugde van de wereld waarschuwt. Dit kan op een sterk contrast wijzen.

Waarschuwing
In het slotkoraal klinkt de bede ‘Maak het toch met mijn einde goed’, op de melodie van ‘Wie maar de goede God laat zorgen’. De waarschuwing tegen al te zeer gehecht zijn aan dit leven wordt door velen als moraliserend en burgerlijk getypeerd. Musicologen menen zelfs dat Bach het lachen van de sopraan in de aria als vals tekent. Geen echte vreugde dus. Het inzien van de betrekkelijkheid van dit leven lijkt me vandaag de dag echter allerminst burgerlijk. In het algemeen wordt alles op de kaart van het hier en nu gezet.
We kunnen de vreugde van de muziek van Bach in de altaria ook opvatten als blijk van het oog hebben voor de schoonheid van de schepping. Dan is niet zozeer van een contrast sprake, maar van het waarderen van dit leven en niettemin weten wat ons wacht. Het als pelgrim op reis zijn betekent niet de wereld verachten. Het houdt evenmin een lijdelijk bestaan in. Het geeft, gedachtig aan Sophie Scholl, juist moed om in verzet te komen. Van groot belang en zeer goed is het te weten waarheen je op weg bent.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen