Dodenherdenking

We leven weer kort voor 4 mei. Elk jaar verschijnen omstreeks deze tijd in de pers beschouwingen over de Tweede Wereldoorlog. Soms denk je heel even: moet dat niet een keer stoppen? Er zijn sinds 1945 elders in de wereld ook zoveel verschrikkelijke oorlogen gevoerd, het gaat nog steeds maar door en het leven herneemt nu eenmaal zijn gang. Toch is dat een volslagen foute redenering.
Dezer dagen kreeg ik het bijzondere boek van prof.dr. H. Jonker (te leen!) in handen over de Eerste Wereldoorlog: Sporen van een slag. Een pelgrimage naar Verdun 1916 (1981). Helaas nergens meer te verkrijgen, zelfs antiquarisch niet. Jonker citeert op de titelpagina een treffend woord van de Russische schrijver Tsjechow: ‘De mens kan alleen beter worden wanneer men hem laat zien hoe hij is.’ De gruwelen en verschrikkingen van een oorlog zijn het meest confronterend als ze aangetoond worden in het leven van concrete mensen. Dan wordt zichtbaar welke gevolgen oorlog voor mensen en hun dagelijks leven had en heeft.

In de periode rond Goede Vrijdag en Pasen eerder dit jaar schreef prof.dr. H.J. Selderhuis in De Wekker (Orgaan van de Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland) een drietal artikelen over de Duitse theoloog Dietrich Bonhoeffer en de betekenis van het kruis van de Heere Jezus Christus. Over Bonhoeffer zijn intussen boekenplanken vol geschreven. Toch blijft het om allerlei redenen van belang zijn nagedachtenis te eren. Dr. Selderhuis besteedt aandacht aan Bonhoeffers belangrijke geschrift over de ‘Navolging’.

In 1937 verschijnt zijn boek Nachfolge (Navolging). Navolging betekent maar niet Jezus nadoen. Dat is Bonhoeffers kritiek op de theologie van zijn dagen: men ziet Jezus wel als voorbeeld, maar niet meer als Verlosser, wel zijn mens-zijn, maar niet zijn God-zijn. Het volgen van Jezus betekent dan ook niet maar Hem nadoen, maar deelhebben aan Zijn kruis en opstanding. Genade is niet goedkoop. Dat is Bonhoeffers belangrijkste stelling in een klimaat waarin de gedachte is dat christelijk leven en een nette brave burger zijn zo’n beetje hetzelfde is. Genade is duur, genade kost wat, dat zie je aan Jezus Christus en dat merkt ieder die Hem volgt. Christen-zijn is lijden, is kruisdragen, maar is ook weet hebben van opstanding en eeuwig leven (…)

Vele protestanten in Duitsland, maar ook daarbuiten meenden dat het anders lag. God staat aan onze kant, stond al op de koppels van de Duitse soldaten die in de Eerste Wereldoorlog voor dood en verderf zorgden. Nu in de jaren ’30 was dat in de theologie weer opgekomen. God geeft ons Hitler, want toeval bestaat niet. God is met ons, want het programma van orde en gehoorzaamheid dat het nationaal-socialisme biedt, is hetzelfde als wat God vraagt. Bonhoeffer leest in de Bijbel dat God anders is, dat God geen orde maar geloof vraagt, geen gehoorzaamheid maar bekering. Bonhoeffer begint ook te doorzien dat het nationaal-socialisme in wezen antichristelijk, ja satanisch is. Dat Hitler de kerken eerst gebruikt met als uiteindelijke bedoeling na de Joden ook de christenen uit te roeien.

Dr. Selderhuis schrijft dat Bonhoeffer tot dat inzicht is gekomen als hij in 1939 voor de tweede keer in Amerika is. ‘Dan doet hij iets bijzonders. Op een tijdstip dat vele bekende Duitsers, die kritiek hebben op het Hitlerregime en die bang moeten zijn gearresteerd te worden, het land verlaten en onder andere naar Amerika de toevlucht nemen, doet Bonhoeffer juist het tegenovergestelde, hij verlaat Amerika en keert terug naar Duitsland.’ Nee, niet omdat hij een soort martelaarsrol zou ambiëren, maar om met het Duitse volk de verschrikkingen van de oorlog te doorstaan en na de oorlog te kunnen meewerken aan de wederopbouw van het land en van de kerk. Want Bonhoeffer was ervan overtuigd dat het rijk van Hitler geen stand zou hebben, aldus Selderhuis.

Bonhoeffer is iemand die de dingen doorziet, die inziet dat achter elke overtuiging een geloof zit en dat achter iets wat als christelijk gepresenteerd wordt, iets heel onchristelijks kan zitten, maar ook dat achter iets dat zich als onchristelijk of zelfs antichristelijk presenteert een geloofsovertuiging zit. Nationaal-socialisme is, net als kapitalisme en communisme, een vorm van religie. En religie is iets dat vanuit de mens zelf komt, de mens die zijn oorspronkelijke houvast in God verloren heeft, zoekt een alternatief, en dat houvast is voor de één Hitler zelf, en voor een ander het kapitaal, maar een religie, een soort god zoekt ieder mens want dat heeft ieder mens nodig. Zijn kritiek brengt hem in de gevangenis. Op 5 april 1943 wordt hij door de Gestapo opgehaald. Daar zal hij twee jaar lang blijven. Omdat hij tot eenzame opsluiting veroordeeld is, heeft hij veel gelegenheid om na te denken. De belangrijkste brieven en manuscripten van die twee jaar zijn na de oorlog uitgegeven onder de titel ‘Widerstand und Ergebung’ (Verzet en overgave) een werk dat wereldwijd vertaald is.

Bonhoeffer gelooft niet in een religie, want religie komt vanuit de mens, het christelijk geloof gaat echter over iets dat van Gods kant komt. Dat brengt Bonhoeffer ook bij de vrijheid van God. Bij Bonhoeffer zijn geen waaroms te horen over het leed dat over Europa komt, geen waaroms aan God, ook niet als het om zijn eigen familie, zijn eigen lot gaat. God is niet de schuldige van oorlog en verderf, dat is de mens zelf. En aangezien God de geschiedenis leidt en stuurt, is Hij aan ons geen verantwoording schuldig van hoe Hij dat doet. Bij Bonhoeffer geen God die in hoogheid woont en soeverein optreedt. God werkt in het duister, wij zien het niet, wij zien alleen Zijn werk in Jezus Christus, wij zien het kruis op Golgotha en daar zie je dat God zo almachtig is dat Hij in Christus geheel en al zwak kan worden, daar zie je volgens Bonhoeffer ook de grootheid van God dat Hij om mensen te redden een weg gaat die voor velen dwaasheid en aanstoot is.
Die God vraagt ook een andere houding dan normaal is. Daarom valt de gevangene in cel 92 ook op. Hij is zo apart rustig en dat ligt aan zijn geloof. Maar hij is ook apart in zijn gebed. Als in 1945 de bommen dag in dag uit op Berlijn vallen en ook de gevangenis waar Bonhoeffer zit, bedreigd wordt, valt het hem op dat zijn medegevangen bidden dat de bommen niet op de gevangenis vallen. In feite is dat een onchristelijke gebed, aldus Bonhoeffer, want als ze niet op ons vallen, vallen ze op anderen. Zo kan het gebed een stuk egoïsme bevatten en dat is wat Bonhoeffer niet wil. De mens is er niet voor zichzelf, maar leeft voor God en de naaste.

In een laatste artikel plaatst dr. Selderhuis Bonhoeffers uiteindelijke levenseinde tegen de achtergrond van eerder door hem gemaakte keuzes.
Ter gelegenheid van Hitlers verjaardag op 20 april 1939 wordt besloten dat alle Duitse predikanten verplicht zijn de eed van trouw aan Hitler af te leggen. Iedere dominee moet plechtig belijden: wij hebben één God en ik zal één Führer van het Duitse volk, Adolf Hitler, trouw en gehoorzaam zijn. Verplicht voor ieder en wie weigert maakt zich in feite schuldig aan landverraad. In diezelfde tijd wordt op de Wartburg, het kasteel waar Luther omwille van zijn prediking van vrijheid door het kruis van Christus verborgen werd gehouden en waar hij het Nieuwe Testament in het Duits vertaalde, het grote kruis dat daar staat, vervangen door een hakenkruis. De boodschap is duidelijk, het christelijk geloof moet plaatsmaken voor het evangelie van het nationaal-socialisme, Christus moet vervangen door Hitler. En als er dan predikanten zijn die in de oorlogsdreiging van deze jaren oproepen te bidden voor de vrede, meldt de SS dat bidden voor de vrede sabotage aan de Duitse zaak is.

Bonhoeffer laat zien wat voor hem de navolging van Christus concreet inhoudt. In de winter van 1940 komt hij in contact met een groep samenzweerders, landgenoten die zich beraden op de ontstane situatie, juist ook met het oog op de toekomst van hun land en volk. ‘Navolging betekent dat er situaties zijn waarin een mens God meer gehoorzaam moet zijn dan de overheid, ja betekent dat christen-zijn tot handelen roept en dat een christen soms het goede moet doen ook als hem dat schuldig maakt. Bonhoeffer doelt daarmee op verzet, op gewapend verzet. De christen mag het zwaard grijpen als daardoor verhinderd wordt dat onschuldigen door het zwaard vallen’, aldus dr. Selderhuis. Als op 20 juli 1944 de aanslag van Von Stauffenberg op Hitler mislukt, gebeurt er het volgende:
Op 8 oktober 1944 wordt Bonhoeffer dan overgebracht naar de keldergevangenis van de Gestapo. Vanwege de luchtaanvallen op Berlijn wordt Bonhoeffer naar Buchenwald gebracht, van daaruit naar Regensburg en Schönberg in het Beierse Woud. Op 5 april 1945 beveelt Hitler persoonlijk dat Oster, Canaris, Von Dohnanyi en Bonhoeffer gedood moeten worden. Op 8 april wordt Bonhoeffer overgebracht naar concentratiekamp Flossenburg en in de vroege morgen van 9 april wordt hij daar opgehangen.
De kamparts schreef tien jaar na de gerechtstelling het volgende: ‘Tijdens de morgen van de betreffende dag, om ongeveer 5, 6 uur, werden de gevangenen waaronder admiraal Canaris, generaal Oster en Reichskriegsgerichtsrat Sack uit hun cellen gehaald en werd hun het vonnis voorgelezen van de krijgsraad. Door de half geopende deur van een kamer in de barak zag ik dat, voor hij de gevangeniskleding moest uittrekken, Bonhoeffer neerkielde voor een innig gebed tot God. Zijn manier van bidden, zo vol overgave en zeker van de verhoring van deze zo bijzonder sympathieke man heeft mij diep ontroerd. Ook op de plaats van de terechtstelling bad hij nog kort en besteeg toen moedig en beheerst de trap naar de galg. De dood volgde na enkele seconden. Ik heb in mijn 50-jarige praktijk als arts zelden iemand zo vol overgave aan God zien sterven.’
Bonhoeffer heeft de bittere beker helemaal moeten drinken. Alsof hij dit einde aan zag komen, heeft hij erover geschreven, zoals zijn woorden berijmd zijn in Gezang 398:3.

En wilt Gij ons de bittere beker geven
met gal gevuld tot aan de hoogste rand,
dan nemen wij hem dankbaar zonder beven
aan uit uw goede, uw geliefde hand.

Sterker dan de macht van Hitler, sterker ook dan de macht van de dood, is ook voor Bonhoeffer de macht van de HERE God, zoals Hij die toonde zowel in het sterven als in de opstanding van Jezus Christus.

Laat ons gedenken om niet te vergeten. 4 en 5 mei moeten data blijven die ons confronteren met een gruwelijk verleden om vandaag waakzaam te zijn.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen