BOEKBESPREKING

Michael Burleigh:
Heilige doelen. Religie en politiek in Europa van de Europese dictators tot Al Quaida.
Uitg. De Bezige Bij, Amsterdam, 620 blz., € 35,00.
Het was de bedoeling van de auteur – Brits historicus – een boek te schrijven over totalitaire regimes of politieke religies van de twintigste eeuw, namelijk fascisme, nazisme en communisme. Het voorwerk, vanaf de Franse Revolutie tot de Eerste wereldoorlog, werd echter al zo omvangrijk, dat hij dat als eerste deel publiceerde, onder de titel Aardse Machten (zie recensie in De Waarheidsvriend, 5 april 2007). Nu is dan het doel van de schrijver bereikt in een lijvige studie over de periode na de Eerste Wereldoorlog tot en met de meest recente ontwikkelingen na 11 september 2001, onder de titel Heilige doelen.
Het gaat nu echt over fascisme, nazisme en communisme, met als afsluiting de wereldwijde terreur die in gang is gezet door Al Quaida. De auteur bedoelt de pseudo-religieuze achtergrond van deze bewegingen in kaart te brengen en confronteert deze met de religie van de kerken en hun presentatie in de samenleving. Naarmate de schrijver dichter bij onze tijd komt, worden de dingen herkenbaarder. Het lijkt ook alsof de schrijver meer uit de losse pols schrijft en soms zijn bronnen van ‘horen zeggen’ heeft, ook al is ook deze uitgave rijkelijk gedocumenteerd.
Het boek begint met een hoofdstuk ‘De volkeren sidderen van angst’, na de loopgraven van de Eerste Wereldoorlog. Dan volgen hoofdstukken over totalitaire politieke religies en de kerken in het tijdperk van de dictators. De titel van het hoofdstuk over de periode 1939 tot 1945 spreekt voor zich: ‘Apocalyps’. Daarna volgen onder andere ‘Verzet, christendemocratie en de Koude Oorlog’, ‘De weg naar onvrijheid: het opleggen van het communisme na 1945’, een hoofdstuk over de onlusten in Noord-Ierland (‘De vloek van Ulster’) en over de kerken en de ineenstorting van het communisme. Het boek sluit af met een hoofdstuk over Europa na 11 september 2001.

Ontwikkelingen in allerlei Europese landen worden afzonderlijk en uitvoerig beschreven. Wat van het eerste deel gold, geldt nu weer, namelijk dat Nederland er bekaaid afkomt. Hier vallen alleen de namen van Theo van Gogh, Pim Fortuyn, Rita Verdonk en Geert Wilders in het laatste hoofdstuk. Alsof er in de periode van de Tweede Wereldoorlog alleen al geen moedige verzetslieden zijn geweest. Zelfs Anne Frank ontbreekt.
En wat de kerken betreft: er is sprake van sterke dominantie van de Rooms-Katholieke Kerk. De afzonderlijke pausen krijgen uitvoerig (en vaak milde) aandacht, en soms lijkt het alsof er een isgelijkteken staat tussen kerk en Rooms-Katholieke Kerk. Natuurlijk komt ook het protestantisme van tijd tot tijd over het voetlicht, bijvoorbeeld (en uiteraard) in het hoofdstuk over Noord-Ierland, waarbij de schrijver zich zelfs nogal pro-protestants opstelt. En onvermijdelijk is de naam van Dietrich Bonhoeffer. Maar verder zijn spraakmakende protestanten witte raven in dit boek.
Tegelijk noem ik ook een tegenpool. Het zou waardevol zijn geweest wanneer expliciet aandacht zou zijn gegeven aan de discutabele rol van de Wereldraad van Kerken na de Tweede Wereldoorlog, waarbinnen de vaak marxistisch beïnvloede bevrijdingstheologie een sterk accent had, maar dan met blinde vlekken voor de communistische dictaturen. Wel komt van tijd tot tijd een bevrijdingstheoloog langs.

De schrijver sluit zijn boek overigens terecht af met de opmerking dat de christelijke kerken aan het begin van de eenentwintigste eeuw een verward beeld bieden, juist ook met het oog op de islamisering van Europa. Ter afsluiting van zijn boek zegt hij: ‘Geen enkele maatregel zal de moslimradicalen van Europa kunnen verzoenen, want hun loyaliteit ligt primair bij het rondzwervende huurlingenleger dat wordt gesymboliseerd door Al Quaida, en hun solidariteit en waarden zijn gevormd op slagvelden vanaf de Balkan via de Kaukasus tot aan Irak en Afghanistan.’ Hoewel hij zich optimist noemt, wil hij geen ‘blinde optimist’ zijn. Ter afsluiting: dit boek is wel een aanrader.

J. van der Graaf, Huizen

Ds. L.H. Oosten en J.C.J. Versteeg:
Sint-Anthoniepolder. Vijf-en-een-halve eeuw kerkgeschiedenis van Sint-Anthoniepolder. 1357-1907.
Uitg. in eigen beheer; 762 blz.; € 47,50.
Locale kerkgeschiedenis is populair. Een gemeente die zichzelf respecteert, doet op een bepaald moment een gedenkboek het licht zien dat het zoveeljarig bestaan belicht en de aandacht vestigt op tal van namen en feiten uit een ver of meer dichtbij verleden. Ik kan niet zeggen dat de hervormde gemeente van Sint-Anthoniepolder een bescheiden boekje op de markt heeft gebracht.
Integendeel, het is een dikke pil geworden, die vele honderden bladzijden telt en waarop ds. L.H. Oosten en dr. J.C.J. Versteeg jaren moeten hebben gezwoegd. Eerstgenoemde was geruime tijd predikant in Sint-Anthoniepolder, de tweede was jarenlang ouderling. Het ligt dus voor de hand dat de nadruk valt op het kerkelijk leven. Wat overigens niet wil zeggen dat het leven van alledag buiten beschouwing wordt gelaten. Vanuit de Middeleeuwen wordt het ontstaan en het voortbestaan van de polder beschreven, zeer gedocumenteerd en gedetailleerd. Als lezer sta je voortdurend versteld dat het blijkbaar gelukt is zoveel gegevens uit een grijs verleden boven water te krijgen.
Hoewel in deze studie Sint-Anthoniepolder vaak vergeleken wordt met het nabijgelegen Cillaarshoek en met Maasdam (waartoe het burgerlijk behoort), heeft het bepaald iets eigens, zowel op maatschappelijk als op kerkelijk terrein. Wat betreft het laatste, het is opvallend dat de plaatselijke kerkgeschiedenis vrijwel parallel loopt met de historie van de landelijke kerk. Na een vrij moeizaam begin is de gemeente in de tijd van de Republiek gediend door voornamelijk orthodoxe predikanten. Ondanks liberalisme en een wat ethische prediking is er steeds een gereformeerde onderstroom gebleven, die uiteindelijk toch de overhand heeft gekregen. De gedetailleerde beschrijving die collega Oosten geeft van de verschillende predikanten, kan daarvoor als bewijs dienen.
De meest bekende predikant van de polder is ongetwijfeld Jacobus Johannes le Roy, die deze, zijn eerste gemeente diende van 1794 tot 1804, en die later als predikant van Oude Tonge (1813-1850) van zich zou doen spreken in zijn strijd voor kerkherstel. Ook heeft in Sint-Anthoniepolder ds. J.F. Gobius du Sart (1819-1822) gestaan, de vader van de bekende gebroeders Gobius en overtuigd Kohlbruggiaan.
Enigszins omstreden is de persoon van ds. J.D. Schmidt die in de polder is begonnen in 1899. Zijn dochter Annie (schrijfster van vele kinderboeken) heeft zich vele malen nogal laatdunkend uitgelaten over het milieu waaruit zij is voortgekomen en heeft zelfs het huwelijk van haar ouders onder zware kritiek gesteld. We zullen dan ook de theologisch opvattingen van haar vader wel met een het bekende korreltje zout moeten nemen, alsof hij was ‘een dominee zonder geloof’. In ieder geval wordt in zijn derde en laatste gemeente Kapelle (Z) anders over hem geoordeeld. Wat wel zeker is, is dat ds. Schmidt bepaald een andere ligging had dan zijn voorganger ds. Jacob van der Spek, die uitgesproken gereformeerd was.
Uiteraard zal de inhoud van dit boek de inwoners van de polder – en daar het een streekfunctie heeft ook de bevolking van de Hoekse Waard – aanspreken. Maar de betekenis van deze studie is ruimer, het is een kerkgeschiedenis in het klein. Bovendien is het boek een sieraad in de boekenkast. Het is uitgegeven door het College van Kerkrentmeesters en het bevat veel (kleuren)foto’s.

Te bestellen bij: Hervormde gemeente Sint- Anthoniepolder, p/a J.J. Lagerwaard, Nassaulaan 15, 3297 BD Puttershoek, tel. 078-6764692 of bij G. in ’t Veld, Roodborst 1, 3299 BW Maasdam, tel. 078-6762255.

W. van Gorsel, Bergambacht

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen