Grenzen aan marktwerking

Schaduwzijden zijn de aantasting van het milieu en de hardnekkige grote welvaartsverschillen tussen rijke en arme landen. Een andere zorg is dat de welvaart gepaard lijkt te gaan met een corruptie van waarden en normen. Wie had kunnen denken dat zelfs de staatsloterij haar klanten een rad voor ogen draait door te verzwijgen dat een groot deel van de winnende loten op onverkochte loten valt?

Vriend van deugden
Toch is het moeilijk uit te maken of welvaart mensen meer hebzuchtig of oneerlijk maakt. Volgens David Hume, Keynes of (meer recentelijk) Deirdre McCloskey is het tegengestelde waar: rijkdom is de vriend van deugden. Rijkdom stelt in staat om geld, tijd en energie te besteden aan zaken die werkelijk belangrijk zijn. Volgens een bekende studie van Ronald F. Inglehart is de postmoderne trend niet naar meer materialisme, maar naar meer kwaliteit. Duurzaamheid staat hoog op de politieke agenda. Niettemin zijn ook in het postmoderne tijdperk materiële waarden nauwelijks in belang afgenomen. Consumentenpatronen zijn bijzonder hardnekkig als het bijvoorbeeld gaat om auto- of energiegebruik. Hoeveel mensen zijn na de film van Al Gore minder hard gaan rijden om het milieu te sparen? Ook in het bedrijfsleven hebben economische waarden onverminderd topprioriteit. Een kennis van mij uit het bank- en verzekeringswezen wist van directe collega’s te vertellen dat het allereerste wat zij doen als zij ’s morgens opstaan is naar de beurskoers van hun bedrijf kijken. Die is leidend voor heel hun economisch handelen.
Ook in de politiek moeten veel waarden wijken voor de economie. Van de Europese Unie moet er zelfs in de gokindustrie vrije concurrentie zijn. Het geld dat daarmee verdiend wordt, wordt blijkbaar ook beschouwd als een welkome bijdrage aan de groei van economie en werkgelegenheid.

Dominant marktdenken
Achter deze ontwikkelingen gaat een steeds grotere dominantie van het marktdenken schuil. In de afgelopen decennia heeft de overtuiging aan kracht gewonnen dat marktwerking de beste oplossing biedt voor tal van sociaal-economische problemen.
De belangrijkste waarden die de markt verondersteld wordt te dienen, zijn vrijheid en welvaart. Op de markt is iedereen vrij om zijn eigen belang na te streven. Of mensen alleen voor het geld gaan of ook iets aan het milieu geven, is aan hen. De andere waarde is welvaart. Ervaring toont aan dat marktwerking tot hogere economische groei leidt. Het doel van de economie is de gegeven voorkeuren van mensen maximaal te bevredigen.

Prijsconcurrentie
Toch bestaan er binnen de economische theorie belangrijke verschillen over hoe de markt dient te functioneren. De neoklassieke benadering gaat ervan uit dat welvaart het best gerealiseerd wordt door prijsconcurrentie. Neoklassieke economen onderkennen evenwel dat prijsconcurrentie niet altijd goed functioneert. Zij zien daarom ook een belangrijke rol voor de overheid weggelegd in het verzekeren van goede concurrentieverhoudingen en de collectieve goederen zoals het milieu. De markt kan grote schade doen aan het milieu, omdat marktpartijen alleen door eigen belang worden gedreven. De overheid dient daarom corrigerend op te treden door bijvoorbeeld milieuschade te belasten en milieubesparend gedrag te subsidiëren, waardoor het ook in het eigen belang van de marktpartijen is om zuinig met het milieu om te gaan.

Nieuwe producten
Volgens de neo-Oostenrijkse school is het niet zozeer de prijsconcurrentie die zorgt voor welvaartsgroei, maar de concurrentie door de introductie van nieuwe producten, nieuwe technologieën, nieuwe bronnen van aanbod en nieuwe typen van (grootschalige) organisaties. De hoge winsten die hierdoor behaald worden, bieden juist een krachtige impuls aan een kleine groep van marktleiders, die het eerst in staat is om een nieuw en succesvol product op de markt te zetten dat andere producten vervangt.
De landen die het meeste bereid zijn om inefficiënte bedrijven te vernietigen en het geld dat vrijkomt te gebruiken ten behoeve van de meer innovatieve bedrijven zullen het beste floreren. In dit perspectief is een goed ontwikkeld systeem van eigendomsverhoudingen van groot belang. Dit vereist een lage belastingvoet en een zo sober mogelijk systeem van sociale zekerheid.
Actief overheidsingrijpen in het economisch proces werkt veelal nadelig, omdat de overheid relatief weinig informatie heeft, de toekomst te onzeker is en omdat de kans op overheidsfalen groter is dan op marktfalen.

De serie Christen & tijdgeest brengt in kaart wat op diverse levensterreinen in onze samenleving gaande is, wat de positie van het christelijk geloof is en welke invloed antichristelijk gedachtegoed heeft. Een poging om de tijdgeest te verstaan.
Volgende week spitst mevr.drs. E.J. van Dijk uit Amersfoort het thema Christen & tijdgeest toe op de media.

Overheid
Het Keynesiaanse perspectief pleit daarentegen juist voor een actievere bemoeienis van de overheid met de economie, omdat het gedrag van bedrijven en consumenten tot structurele en langdurige onevenwichtigheden kan leiden. Markten zijn niet zelfcorrigerend. Gedreven door animal spirits (dierlijke geesten) kunnen menselijke gevoelens van optimisme of pessimisme gemakkelijk zichzelf vervullende profetieën blijken te worden. De overheid speelt in dit perspectief dan ook een grote rol bij het bestrijden van recessies, de voorziening van publieke goederen, het ontwikkelen van de industrie, het garanderen van scholing, gezondheidszorg, sociale zekerheid en huisvesting.

Christelijke visie
In hoeverre zijn deze drie visies in overeenstemming met een christelijke kijk op economie? Deze vraag is moeilijk te beantwoorden. Ook tussen de christelijke kerken bestaan namelijk grote verschillen. De Wereldraad van Kerken is kritisch over de zegeningen van de vrije markt en staat een grote overheidsbemoeienis voor. Daarentegen staan evangelische, reformatorische of rooms-katholieke kerken kritisch tegenover overheidsingrijpen en bepleiten ze veeleer het nemen van eigen verantwoordelijkheid op de markt.
Toch is er een aantal belangrijke overeenkomsten tussen de verschillende kerken. Alle kerken benadrukken dat de economie de waardigheid van de mens dient te respecteren en mensen kansen moet bieden hun roeping om te werken te realiseren. Zij dient tot rechtvaardige uitkomsten en inkomensverdeling te leiden.

Armen
De christelijke ethiek let specifiek op de positie van de armen. Het verminderen van schrijnende armoede verdient veel meer prioriteit dan een verdere verhoging van de welvaart van de mensen die niet arm zijn. Voorts dient de economie gekenmerkt te worden door rentmeesterschap in de verhouding tot het milieu. Dat vereist dat mensen deugden zoals matigheid ontwikkelen.
Voor al deze kernwaarden in het christelijk geloof geldt dat de marktideologie grote risico’s met zich meebrengt. Het is daarom van groot belang de verschillende economische perspectieven in te bedden en de economie ondergeschikt te maken aan de christelijke waarden. Vanuit het christelijke perspectief kan marktwerking een belangrijke rol spelen in het bevorderen van de welvaart van de armen. Van concurrentie op de markt gaat ook een positieve werking uit op christelijke deugden, omdat de markt mensen aanzet hun eigen verantwoordelijkheid te nemen, maar er moeten ook grenzen worden gesteld aan marktwerking.

Sociale atmosfeer
Dat kan enerzijds door een krachtig overheidsbeleid dat machtsmisbruik op de markt voorkomt en de uitkomst van de markt corrigeert door herverdelende maatregelen. Ongehinderde marktwerking, zoals bepleit in het neo-Oostenrijkse perspectief, doet de inkomensverschillen toenemen. Het kan ook door kritisch te kijken hoe marktwerking uitwerkt op de christelijke deugden en gemeenschapsvormen, vooral in delen van de samenleving die voorheen niet aan concurrentie onderhevig waren.
Naarmate meer delen van de samenleving worden onderworpen aan het marktmechanisme en de strijd om het eigen belang op de markt te verzekeren feller wordt, slaat het positieve effect op deugden om en leidt het tot een uitholling van belangrijke christelijke deugden, zoals matigheid, barmhartigheid en betrouwbaarheid. Het is belangrijk dat er naast de markt en overheid sterke niet-commerciële gemeenschappen bestaan, die bijdragen aan een sociale atmosfeer van vertrouwen en solidariteit.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen