Media en ervaring centraal

Onlangs was in het zuiden van ons land een familie ontevreden over de uitvaartdienst van een familielid. De familie uitte haar grieven over de dienst in een brief aan een regionaal dagblad, waarop het dagblad een artikel plaatste met als kop: ‘Verdriet over respectloze uitvaart.’ Als reactie daarop plaatste de pastoor de geluidsopname van de dienst op internet.
In een mediacratie, zoals sommige mensen dat noemen, staan de verschillende media niet op zichzelf, maar gaan zij onderling allerlei verbindingen aan of wordt er via verschillende media op situaties gereageerd.

Ervaring
We leven ook in een postmoderne belevingscultuur. Stond voorheen het gesproken woord centraal en moesten overtuigingen in rationele argumenten worden omgezet, nu gaat het om de ervaring. Wil een opvatting geaccepteerd worden, dan is het van belang dat we erdoor geraakt worden. Waar is wat goed voelt. We geven daar ook onze eigentijdse woorden aan; we vinden de dingen lekker, leuk en fijn.
De zoektocht naar zin en identiteit vormt het hart van de belevingscultuur. De laatmoderne mens is radicaal onzeker en zoekt vertrouwen en geborgenheid, bescherming, verdoving misschien. Zijn diepste verlangen is erop gericht het werkelijk goed te mogen hebben, verlost te zijn van angst, pijn en lijden. Het gaat om nieuwe ervaringen, maar deze worden vaak op de verkeerde plaats gezocht. Vandaar ontstaan ontsporing, sociale en culturele kaalslag, intellectuele armoede en verlies van beschaving. Dat zien we op allerlei terreinen terug, zelfs tot in de Tweede Kamer. Ieder die maar iets van het debat heeft gevolgd naar aanleiding van de film van Geert Wilders, heeft daar kennis van genomen.

Media
De media spelen in dit proces een belangrijke rol. Ze zijn de oorzaak van onbehagen door de eindeloze stroom moedeloos makende beelden, maar ze bieden ook de plaats voor de beleving, de momenten om even los te komen van onze eigen beslommeringen. Daarom past de belevingscultuur bij de informatiemaatschappij.De toegankelijkheid van informatie biedt geweldige mogelijkheden, maar kent ook beperkingen.
Jongeren moeten groot worden in een wereld met een overaanbod aan prikkels en beleven als het ware een informatiebombardement. Zij krijgen de werkelijkheid aangeboden als een complete chaos of als een grote show – dat is wat de tv ervan maakt. De tv nivelleert alles tot het niveau van amusement.
Een remedie om de complexe en soms ondraaglijke stroom van informatie te hanteren, is het werkelijkheidsgehalte van wat gezien wordt verminderen. De tv helpt daarbij: wat je door een lens of op een scherm ziet, lijkt minder erg. Reality-tv presenteert dramatische gebeurtenissen die echt hebben plaatsgevonden, als vermaak. Op reality-tv kan en mag alles waarmee je in het echt niet meer geconfronteerd wilt worden. Virtual irreality – doen alsof echte gebeurtenissen niet reëel zijn. Een andere reactie die ik constateer is een vorm van apathie of onverschilligheid. Bij steeds meer mensen zie ik een beperkte politieke en maatschappelijke betrokkenheid, niet uit onwil, maar uit onvermogen. De overkill aan informatie brengt zoveel waar je geen vat op hebt of waar je geen raad mee weet, dat het apathie veroorzaakt.

Seksualisering
Het thema seksualisering van de samenleving staat dominant op de agenda. Er worden allerlei onderzoeken rond het thema seksualiteit gepresenteerd: de invloed van videoclips, het gedrag van loverboys, het seksuele gedrag van tieners, enzovoort. Door een overdaad aan bloot op televisie en internet hebben jongeren (maar ook ouderen!) een vertekend beeld van seksualiteit gekregen. Jongeren zijn mede daardoor op steeds jongere leeftijd seksueel actief. Ook onder christenen is in toenemende mate sprake van seksverslavingen en seksuele zonden. We hebben te maken met een niet te onderschatten probleem met een enorme reikwijdte. Aan bijna alles wordt de seksuele beleving toegevoegd of een erotische lading toegekend, van reclames tot allerlei andere thema’s. Zo hoorde ik onlangs iemand zeggen dat bepaalde milieuvraagstukken bepaald niet sexy zijn. Sexy is het vervangingswoord voor ‘spannend’ geworden, alsof het dezelfde inhoud heeft.
Jongeren maken op het terrein van seksualiteit steeds minder normatieve keuzes. Zij doen wat op dat moment goed voelt. Dat heeft alles te maken met dat wat zij als normaal en gangbaar in de media gepresenteerd zien. De ontsporingen en gevolgen zijn echter schokkend. Zo bekijkt tachtig procent van de Nederlandse jeugd wel eens porno en doet vijftig procent dat regelmatig (heeft in elk geval minstens honderd pornofilms gezien). Voor reformatorische jongeren geldt een percentage van veertig procent als het gaat om pornokijkers. Jongens kijken beduidend vaker dan meisjes en internet is hiervoor het meest populaire medium.

Grenzen
Op het terrein van seksualiteit is de laatste tien jaar het volgende veranderd: er is sprake van erotisering van media-uitingen en mede daardoor is de seksualisering van de samenleving doorgezet met als gevolg de groei van seksverslavingen en een extreme toename van pornogebruik. Jongeren die veel seksueel getinte beelden zien, zijn een jaar eerder met ‘de eerste keer’, denken vrijer over seks, denken meer dat de media realistisch zijn, zijn ontevredener over hun eigen lichaam en achten seks belangrijker in hun leven.
Deze invloeden zijn sterker naarmate thuis en in bijvoorbeeld de kerkelijke omgeving niet over seksualiteit wordt gesproken en helaas is dat in de meeste gevallen ook zo. Internet heeft grote invloed op de beleving van seksualiteit. Instantseks, anoniem, 24 uur per dag, is beschikbaar voor iedereen en in alle denkbare varianten. Op internet zijn mensen ook sneller geneigd seksuele grenzen over te gaan. Het begint vaak onschuldig. Voorzichtige contacten worden gelegd bij online communities. Dan gaat het vaak snel: in de veiligheid van de eigen slaapkamer, dankzij de anonimiteit van internet, zijn mensen eerder geneigd telefoonnummers en adressen te geven, eerder seksuele fantasieën toe te vertrouwen, te strippen voor de webcam of een seksdate te maken. Onlangs werd een jongen veroordeeld tot twaalf maanden gevangenisstraf voor het maandenlang via de webcam afpersen van zestien meisjes tussen de dertien en achttien jaar.

Theatermaatschappij
Onze samenleving is veranderd van een gemeenschap naar een gezelschap, waar mensen naast elkaar leven en niet met elkaar de belangrijkste normen en waarden delen. De kerk garandeert geen sociale eenheid en de beginselen van politieke partijen evenmin. De beeldcultuur, die met name dankzij de televisie is ontstaan, heeft de partijendemocratie veranderd naar een vluchtige personendemocratie waarin men handig gebruik maakt van de televisie. Het beeld is meer dan ooit het brandpunt waaromheen zich het publiek verzamelt. Het gaat om de intieme band die het kan creëren tussen politicus en stemmer. We zijn beland in een theatermaatschappij waarin het meer en meer om de vorm gaat, en niet om de ideeën, een geweldige voedingsbodem voor het populisme van Verdonk en Wilders. De media bepalen steeds meer de opinievorming van mensen. Ze fungeren als een doorgeefluik van maatschappelijk relevante ontwikkelingen en gebeurtenissen. Waar zij precies verslag van doen, bepalen zij grotendeels zelf. De onderwerpen zijn afhankelijk van wat zij relevant en belangwekkend vinden. Daar waar mensen steeds minder zelf met visie en overtuiging in het leven staan, leveren de media de interpretatiekaders voor de duiding van de werkelijkheid en zorgen zij voor het broodnodige ‘wij-gevoel’.

Alomtegenwoordig
Hiermee is lang niet alles gezegd over de invloed van de media in onze samenleving; wel dat zij alomtegenwoordig zijn. In een samenleving die ontkerkelijkt, zoeken mensen een groter geheel waar ze bij kunnen horen om niet altijd eenzaam te zijn en de media spelen in dit proces een belangrijke rol. Daar worden de helden en heldinnen gekozen, onsterfelijken om bij te schuilen. Ze zijn gevonden in de publieke figuren, in zangers en artiesten, in filmsterren en de ‘godenzonen’ van Ajax. Daarbij zijn ook nieuwe rituelen ontstaan: met bloemen gooien naar de begrafenisstoet van een bekende Nederlander, waxinelichtjes op straat zetten, een fietswiel in de lucht steken voor een overleden wielrenner en denken dat het zo hoort. Het is verlangen naar gemeenschappelijkheid in een tijdperk van morele fragmentarisering.
In een dergelijk tijdperk is het belangrijk dat jongeren in hun nabijheid omringd worden door volwassenen die fungeren als identificatiefiguur die hen helpt de werkelijkheid op grond van Gods Woord te duiden. Dat biedt een compleet ander perspectief! Maar dan moeten die volwassenen wel bereid en beschikbaar zijn.

De serie Christen & tijdgeest brengt in kaart wat op diverse levensterreinen in onze samenleving gaande is, wat de positie van het christelijk geloof is en welke invloed antichristelijk gedachtegoed heeft. Een poging om de tijdgeest te verstaan.

De volgende keer spitst prof.dr. A.Th. van Deursen het thema Christen & tijdgeest toe op het denken over de geschiedenis.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen