Een doelgerichte natuur

Oratie dr. G. van den Brink (1)
Jarenlang heeft artikel 2 van de NGB een beetje onder het stof gelegen. Er werd wel over gepreekt, er werd wel over gediscussieerd, maar altijd met de handrem erop. Kunnen we het nu zo zeggen als Guido de Bres het ooit zei? Kunnen we God ook uit de ‘wereld’ kennen, uit de natuur en de geschiedenis? Zijn er dus twee boeken waaruit we God leren kennen, en mogen we dus ook dit tweede boek nauwkeurig onderzoeken om er sporen van God in terug te vinden? In de theologie werd dat steeds moeilijker na Immanuel Kant en Karl Barth, maar het was niet alleen de theologie die vraagtekens zette bij artikel 2.
Met het steeds meer kennen van processen in de natuur werd een beroep op diezelfde natuur, om daaruit iets over God af te leiden, steeds moeilijker. Want de natuur is wreed, ontaard wreed. De natuur is een continu proces van eten en gegeten worden, van gruwelijke marteling van de zwakke en onderliggende partij, van het recht van de sterkste in optima forma.
Wanneer je op een Alpentop staat, is het niet zo moeilijk om gedachten te hebben over de grootheid van God, als je maar beseft dat wanneer je in een bos loopt, je bij iedere voetstap duizenden levende micro-organismen doodt. De natuur is een altijddurend stervensproces. Hoeveel de Bres hiervan in de 16e eeuw geweten heeft? Wij weten het in ieder geval wel.

Nieuwe argumenten
Daarom is het moedig van dr. G. van den Brink om zijn oratie als buitengewoon hoogleraar te Leiden namens de Gereformeerde Bond te wijden aan uitgerekend artikel 2.
Want hij geeft niet alleen een korte terugblik op de geschiedenis van het artikel en de ontvangst, maar hij wil artikel 2 als het ware onder het stof vandaan halen en er nieuwe argumenten voor aanreiken. Wie bekend is met de drie boeken die recent zijn verschenen over het brede thema Geloof en wetenschap onder redactie van Cees Dekker, René van Woudenberg, Ronald Meester en Gijsbert van den Brink, kon als het ware voelen aankomen dat deze oratie eraan kwam. In deze boeken wordt regelmatig verwezen naar het ‘anthropisch principe’, anders geformuleerd: de fine-tuning of the universe of, in een wat bredere context: het teleologisch Godsbewijs van Thomas van Aquino.

Geen toeval
Ontdekkingen in de twintigste eeuw hebben laten zien dat een groot aantal constanten in het heelal en dichterbij zo nauwkeurig is afgesteld dat de kosmos als het ware zat te wachten op de mens. Zwaartekracht, de hoeveelheid stikstof en zuurstof in het heelal, de draaiing van de aarde, de draaiingsgraad en nog tal van andere constanten, zijn te specifiek, om slechts door toeval ontstaan te zijn.
Van den Brink citeert in dit verband een van de belangrijkste geleerden van dit moment, Francis Collins: ‘De nauwkeurige afstemming van alle fysische constanten is geen toeval, maar weerspiegelt het optreden van degene die het heelal geschapen heeft.’ (Collins is overigens een theïstisch evolutionist). Na zo’n citaat begrijp je het grimmige verzet van de afgelopen jaren in Nederland en daarbuiten tegen een concept als Intelligent Design. Dat verzet was niet alleen wetenschappelijk van aard, maar had een religieuze component. Door het concept van de doelgerichtheid van de natuur werd God de wetenschap weer binnengesmokkeld, zo was en zo is nog steeds de angst. Een terechte angst, want het lijkt wel dat hoe meer we weten van ‘het boek van de natuur’ en de kennelijke doelgerichtheid, hoe meer het concept van ‘toeval’ kan worden vervangen door ‘ontwerp’.

Nieuwe impuls
Natuurlijk ziet Gijsbert van de Brink ook wel de schaduwzijden van deze ontwikkeling. Hij hoort vanuit het verleden Bonhoeffer brommen, want straks weten we nog veel meer en is God als verklarend principe misschien niet meer nodig. Met de huidige stand van de wetenschap wil hij voorlopig echter nog wel even vasthouden aan het antropisch principe.
Interessant gegeven bij dit alles is natuurlijk de vraag voor wie ‘het boek der wereld’ nu overtuigend is. Voor aangevochten christenen die een hart onder de riem krijgen of ook voor niet-gelovigen die zich op rationele wijze willen laten overtuigen. Van die laatste groep (bekeerd door de ratio) ken ik er niet zo veel.
Desondanks ben ik blij met deze oratie. Ze legt een theologische basis onder de publicaties die inmiddels verschenen zijn over Geloof en wetenschap en ook onder de publicaties die inmiddels op de rol staan. Het geeft het debat weer een nieuwe, kwalitatieve impuls.

Voetbalspel
Zeer opvallend ten slotte is dat Van den Brink aan het einde van zijn oratie Kaka noemt, verkozen tot voetballer van het jaar 2007 en dragende speler van AC Milan.
Kaka wil na zijn voetbalcarrière dominee worden en is nu al gepassioneerd getuige van Jezus. Is het daarom toeval dat Van den Brink deze Kaka noemt of wil hij zich hiermee in het spoor plaatsen van Miskotte en Van Ruler, die een welhaast theologische onderbouw gaven aan het edele voetbalspel?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen