Wordt vervolgd...

 Het zonlicht valt over de stad Weimar, waar onder andere Goethe en Schiller woonden. We gaan de Petrus en Paulus kerk binnen. Hier vond op 8 oktober 1713 de gedachtenisdienst plaats van Aemilia Maria, de weduwe van de vooraanstaande Johan Harres.
De preek gaat over Psalm 94: 9. 'Ich hatte viel Bekümmernis in meinem Herzen; aber deine Tröstungen erquicken meine Seele.' ('Als mijn gedachten binnen in mij vermenigvuldigd werden, hebben Uw vertroostingen mijn ziel verkwikt.'). Is het een trefzekere beschrijving van het leven van Aemilia?

Cantate 21
De hofkapelmeester Johan Sebastiaan Bach heeft naar aanleiding van de tekst een cantate geschreven. Het commentaar van Olearis heeft hij uit zijn kast gepakt en hij heeft bestudeerd wat deze theoloog over onder andere het woord 'Bekümmernis' te berde bracht. In deze kerk in Weimar heeft cantate 21 dus voor het eerst geklonken, maar toen was het niet voor het laatst.
Meerdere malen is ze uitgevoerd, ook op de derde zondag na Trinitatis, waarop Lukas 15: 1-10 (de gelijkenissen van het verloren schaap en de verloren penning) en 1 Petrus 5: 6-11 ( 'Werp al uw bekommernis op Hem, want Hij zorgt voor u.') gelezen werden. Bij de laatste lezing sluit de cantate, die vele schriftcitaten bevat, vooral aan. Ze is niet zozeer betrokken op één bepaalde zondag. Bach tekende er zelf bij aan: per ogni tempore (voor alle tijden). De sinfonia, waarmee de cantate inzet, klinkt als een aangrijpende klacht. De hobo zet de toon en de eerste viool stemt in, want tegenspreken is niet aan de orde. Het zal de familie en vrienden van Aemilia hebben ontroerd.

Gemengde gevoelens
We verlaten de kerk en lopen langs het hotel 'Elephant'. In de nabijheid ervan moet, blijkens een gedenkbord en borstbeeld, Bach gewoond hebben. Voor dit hotel stond ooit een enthousiaste menigte om de Führer, die hier logeerde naar buiten te roepen, ten einde hem te bejubelen. We verlaten de stad met een gemengd gevoel en rijden de aangrenzende Ettersberg op. Hier ligt het voormalige concentratiekamp, dat 'kamp Weimar' had moeten heten, maar de naam 'Buchenwald' draagt. Ik zie ouderen, met een koptelefoon op, die ze bij de receptie kregen om er gaande door het kamp, de nodige informatie door te horen. Ik zie jongeren, met de dopjes in hun oren van een mp3-speler. Een man van in de vijftig, die groepen rondleidt, vertelt van de gruwelen, die hier hebben plaatsgevonden.

Troosteloze plek
Wandelend van de ene plaats naar de andere zijn we stil. Wanneer ik een mp3-speler had, zou ik hier cantate 21 willen horen, het eerste deel althans, op de appèlplaats de klagende tonen van de sinfonia en het eerste deel van het openingskoor, dat de woorden van Psalm 94 vers 19 weergeeft. Na het 'aber' wordt de toon volstrekt anders. Het gaat daarin immers om de vertroosting. Aan die omslag ben ik op deze troosteloze plek onder de hemel, nog lang niet toe. Veeleer komt bij de barak waar gemarteld werd, de aria, die volgt me in gedachten, een klaagzang vol dissonanten en seufzer, met een zeer knerpende dissonant op 'Schmerz' en de zeer lage toon, alsmede stilstand bij het woord 'Tod'.
Op deze plek is gezucht en pijn geleden naar lichaam en ziel. Hier heerste de dood. Ook het recitatief, dat erop volgt is veelzeggend. Hierin krijgt de verbijstering een adres. Psalm 22 wordt geciteerd. De aanvechting, dat de God op Wie de vaderen vertrouwden, Die hulp bood, tot Wie je roept, het klagen niet hoort, 'grausam' wreed, geworden is.

Troostvol vervolg
'Stromen van tranen, storm en vloed, mast en het anker die breken, hier verzink ik in de hel'. Het refrein van Psalm 42 en 43 klinkt in de voorlaatste aria van het eerste deel. 'Wat buigt gij u neder o mijn ziel en zijt onrustig in mij? Hoop op God.' De stemmen zetten op een canon-achtige wijze in. Want de nood is niet alleen van alle tijden, ze begint telkens opnieuw. Buchenwald werd na de Tweede Wereldoorlog een kamp voor vijanden van het communisme. De man die ons rondleidt vertelt dat sommige beulen spoedig na de oorlog vrijkwamen. Wordt niet vervolgd dus. Op de 3e zondag na Trinitatis zwijgt het koor na dit koraal. De verkondiging zal nu plaatsvinden. De pijn, de ellende, het verdriet, de dood is niet het laatste. Er moet echter wel heel veel gebeuren om de toonzetting te veranderen. Een wonder, een flits van het Koninkrijk, als er inderdaad een ander, niet goedkoop, maar werkelijk troostvol 'wordt vervolgd' bestaat.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen