Waar was God?

November 2007 promoveerde Neerlandica Bettine Siertsema (1955) aan de VU in Amsterdam op een proefschrift getiteld Uit de diepten. In haar studie brengt ze alle gepubliceerde Nederlandse dagboeken en memoires over de nazi-concentratiekampen bijeen en vergelijkt die vervolgens met elkaar. Het gaat haar daarbij vooral om de theologische, ethische en literaire aspecten van deze egodocumenten. Een opmerkelijke conclusie in haar studie is: christelijke auteurs schrijven hun overleven toe aan Gods wil, met soms een heel concreet goddelijk ingrijpen. Bij Joodse auteurs komt die gedachte nergens voor. De steun die in het Jodendom werd gevonden, had vooral te maken met de eeuwenoude traditie, met het gevoel deel uit te maken van een groter geheel waarvan de waarde het individuele overleven overstijgt. In Opbouw (4 juli 2008) staat een verslag te lezen van een gesprek dat drs. L. van Baardewijk had met de schrijfster over haar studie.

'Wat concludeert u over de Joodse auteurs die u onderzocht hebt?'
Er is maar een klein deel dat je echt religieus zou kunnen noemen. Van de orthodoxen kun je zeggen dat hun geloof niet echt aangetast werd. Maar er zijn ook anderen. Een typisch voorbeeld is Elie Cohen. Hij maakt over zijn geloof hele dubbele opmerkingen. In sommige teksten zegt hij dat hij nooit heeft geloofd, dus ook voor de oorlog niet. Maar in andere teksten zegt hij dat hij het geloof in Auschwitz heeft verloren. Hij heeft het bestaan van God nooit ter discussie gesteld, maar wel de relatie met God. God heeft volgens hem het verbond gebroken.

'U concludeert dat de geloofsvraag bij de christelijke auteurs anders ligt en dat zij hun geloof over het algemeen niet verloren hebben. U had wat anders verwacht?'

Je moet daarbij bedenken dat de christelijke memoires vooral vlak na de oorlog zijn geschreven. We weten van de meesten niet hoe het in hun leven verder is gegaan. Misschien hebben die effecten op hun geloofsleven zich pas na jaren voorgedaan. Dat je geen grote veranderingen ziet is ook wel verklaarbaar, vind ik. Als je dingen meemaakt die aan de fundamenten van je bestaan rukken, dan houd je je vast aan je zekerheden. Terwijl misschien later pas de vragen komen. Ik kan me goed voorstellen dat je geen behoefte hebt om aan je zekerheden te gaan tornen op het moment dat je alles nodig hebt om je hoofd boven water te houden.

Van Baardewijk vraagt dan aan Siertsema of ze lijnen vanuit haar studie kan doortrekken naar vandaag, nu opnieuw onverdraagzaamheid en vreemdelingenhaat zich manifesteren in de samenleving.

Ik ben me juist de afgelopen dagen door het lezen van allerlei artikelen weer bewust geworden van het gevaar van het wij-zij denken, het denken in groepen. Nu lijkt dat allemaal nog vrij onschuldig. Neem nou 'Trots op Nederland'. Nou ja, ik ben ook trots op Nederland! Ik vind dat we relatief gezien een geweldige samenleving hebben, maar hier zit naar mijn idee zoiets engs onder. Ik ben op het moment bezig met de Neurenberger wet. Dat is de rassenwet uit de tijd van Hitler waarin het ene ras boven het andere wordt gezet. En nu zie je in onze tijd weer zulke gedachten! Ik ben geen apocalyptisch denker of iemand die snel een nieuwe wereldoorlog ziet uitbreken, maar het is in aanleg hetzelfde. Dat hoeft helemaal niet te zeggen dat het in de uitwerking ook zo gaat. Daar wil ik Rita Verdonk niet van beschuldigen, maar het gevaar zit er wel in. Wat je daar tegenover kunt stellen, is het individu. Dat je iemand allereerst ziet als individu en dan als lid van een bepaalde groep. Dit zie je allemaal ook internationaal. Ik vind het verschrikkelijk hoe Amerika het martelen van gevangenen toelaatbaar acht. Al zijn die terroristen nog zulke grote schoften, dit is zo’n glijdende schaal. Terwijl Amerika het moreel leiderschap van de wereld op zich wil nemen. Je hebt misschien een vergelijkbare positie als de omstanders van toen, namelijk dat je in politiek opzicht totaal machteloos bent. Wat zal Bush zich aantrekken van wat een mevrouw in Amsterdam daarvan vindt? Zo krijg je ook begrip voor de omstanders van toen.

Ten slotte legt Van Baardewijk de vraag op tafel of haar proefschrift en de conclusies nog betekenis hebben voor de theologie na Auschwitz, bijvoorbeeld voor de gedachte die in de zeventiger jaren van de vorige eeuw nogal opgeld deed, als zou God machteloos meelijden.
'Even heel boud: moet die theologie worden herzien in het licht van deze conclusies?'
Wat mij betreft wel. Gelukkig is niet zozeer sprake van dé theologie. Het woord machteloos is wel erg sterk, maar het idee van een almachtige God heeft voor mij echt afgedaan. Voor mij zijn de Shoah of een genocide als in Rwanda een groot probleem. Het idee dat God kan ingrijpen en het niet heeft gedaan. Dan kan ik beter uit de voeten met het idee dat God niet kón ingrijpen. Ik herken me meer in Elie Cohen dan in christelijke auteurs, die God als een almachtige Vader zien. Hoewel ik dat ook wel heel mooi vind. Ik werd erg ontroerd door de memoires van bijvoorbeeld Overduin, waarin ik heel sterk de kracht van het geloof ben tegengekomen. Mensen waren door hun geloof in staat staande te blijven, ook moreel soms. Tegelijk kan ik het idee dat er toch een instantie moet zijn die de norm uiteindelijk handhaaft ook weer niet loslaten. Er is een norm waaraan onze menselijke verantwoordelijkheid moet voldoen. Zonder dat oordeel van God wint het kwaad bij elke moord en bij elk kind in de gaskamer. En daar kun je als mens ook niet in geloven.
Antwoorden kunnen zo makkelijk en zo theoretisch klinken in de context van een duivels gebeuren. Beter is het honderd vragen onbeantwoord te laten dan één fout antwoord op te schrijven.

Waar vindt een mens God?
Het Ouderlingenblad (juni 2008) heeft als thema: Over God gesproken. Een van de bijdragen is van de hand van drs. A. Groeneveld. Zij schrijft onder het hierboven vermelde thema. Haar stelling: 'Als we zeggen dat God er is, moeten we ook zeggen waar en hoe God te vinden is'. In haar poging de vraag te beantwoorden verwijst ze naar de bekende katholieke priester, Henri Nouwen, die ooit naar aanleiding van het schilderij van Rembrandt over de gelijkenis van de verloren zoon dit schreef:

'Het grootste gedeelte van mijn leven heb ik geworsteld om God te vinden. Nu vraag ik mij af of ik wel genoeg heb beseft dat God al die tijd voortdurend heeft geprobeerd mij te vinden (…)'
Durf ik te geloven dat God er echt naar verlangt om mij bij Zich te hebben? Die vraag is indringender dan het antwoord op de vraag of ik God kan vinden. Ds. Groeneveld geeft als handreiking aan hen die in het pastoraat werkzaam zijn en mensen ontmoeten op zoek naar God: laat hen de verhalen uit de Bijbel zien waarin duidelijk wordt dat mensen God vinden omdat Hij naar hen zocht en niet andersom. Ze citeert dan ter verduidelijking een verhaal uit Tanzania. De strekking van dat verhaal is: ons actief zoeken naar God, zou ons wel eens kunnen afhouden van het opmerken van God. Het verhaal gaat over een gelovige man die steeds op zoek is naar tekenen van Gods aanwezigheid. Naarmate hij ouder wordt, maakt hij zich steeds ongeruster. Zijn woonomgeving verruwt en de mensen eveneens. Conclusie: God woont hier niet meer, want God is een God van vrede en harmonie en dat is er allemaal niet meer. ‘Ik ga op weg om God te zoeken,’ is zijn conclusie. Het verhaal gaat dan als volgt verder: In de buurt van die stad was er een hoge berg. ‘Als ik God ergens kan vinden, dan moet het daar zijn,’ dacht de man. De volgende morgen vroeg ging hij op pad. De berg was steil, maar hij liet zich niet afschrikken en begon te klimmen. Hij was nauwelijks op weg of er kwam iemand de berg af. Ze groetten elkaar. De man die de berg afdaalde, vroeg wat hij ging doen. ‘Ik ben op zoek naar God,’
zei hij, ‘ik hoop hem op de berg te vinden.’ De andere man knikte, alsof hij het begreep. ‘Ik ben juist op weg naar beneden,’ zei hij, ‘kun je me de weg naar het dal wijzen?’ Daarna zeiden ze elkaar gedag, ‘tot ziens ’ en vervolgden hun weg.
Het was een zware klim voor de vrome man. Toen de zon bijna onderging, bereikte hij de top. ‘Nu ben ik vlakbij God,’ dacht hij. Maar hoe hij ook zocht, nergens was God te vinden. De man was erg teleurgesteld en schreeuwde: ‘God waar bent U?’ Opeens kwam er achter een rots een oude man tevoorschijn. Ze begroetten elkaar en de oude man vroeg of hij iemand zocht. De vrome man stortte zijn hart uit, hoeveel hij van God hield en dat hij Hem wilde dienen, hoe hij teleurgesteld was geraakt in de mensen om hem heen en dat hij God wilde ontmoeten. De oude man schudde zijn hoofd.
‘Ook ik moet je teleurstellen,’ zei hij, ‘God woont niet hier op deze bergtop, ik woon hier alleen, al jaren. Alleen, af en toe zoekt God me wel eens op. Je hebt Hem waarschijnlijk al ontmoet toen je de berg opklom. Hij is vandaag juist geweest en ging naar het dal, waar zoveel mensen wonen.’ De man begreep er niets meer van. ‘Wat moet God in het dal? Heeft Hij dan niet gezien wat een puinhoop het daar is? Hoe de mensen met elkaar omgaan? Dat je daar nauwelijks meer iets ziet van de schoonheid van de wereld, zoals God die heeft geschapen?’ ‘Weet je, ’ zei de man, ‘juist daarom gaat God naar het dal. Juist omdat het er zo’n puinhoop is. Juist daarom zoekt God naar mensen. God zoekt al heel lang. Als je God wilt vinden, dan zul je terug moeten naar het dal.’
Een veelzeggende illustratie van wat de Bijbel bedoelt met de boodschap dat God het verlorene zoekt en wat afgedreven is weer in Zijn gemeenschap terug brengt. Gods zoeken gaat aan al ons zoeken vooraf. 'Ik ben gevonden van hen die naar Mij niet zochten.' En zo is het. Daarom blijft er hoop voor de wereld.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen