Hoe wij de Bijbel lezen

Gereformeerd vat ik in deze vraag op als familienaam binnen de catholica. Andere families zijn: de lutherse, de rooms-katholieke, de oosters-orthodoxe en de pentecostale. Men kan twisten over de vraag of je ook de anglicaanse apart zou moeten noemen, maar ik ga ervan uit dat deze in de grond van de zaak – in elk geval historisch gezien – lid is van de gereformeerde familie.
De vraag is allereerst of binnen deze setting van diverse denominaties de hermeneutiek zoals die gestalte kreeg binnen de gereformeerde traditie, een eigen karakter heeft. In dat geval bestaat er een gereformeerde hermeneutiek.
En de tweede vraag is of die hermeneutiek in dat geval ook kwalitatief zozeer uitsteekt boven alle andere dat ze er aanspraak op kan maken de enig juiste te zijn. Op beide vragen zou ik een positief antwoord willen geven. Het zal duidelijk zijn dat deze antwoorden de nodige toelichting vergen.

Veelvormig
Om te beginnen is het natuurlijk nogal wat om te beweren dat de gereformeerde hermeneutiek de enig juiste is. Een dergelijke claim komt al gauw aanmatigend over. Dat heeft te maken met de postmodern geworden geestesgesteldheid van onze tijd. We zijn onder de indruk van de enorme veelvoudigheid, de pluraliteit en pluriformiteit van visies, meningen, en trouwens in het algemeen van verschijnselen (ook van levensvormen bv.).
Heel in het bijzonder geldt de pluraliteit ook het scala van religieuze tradities en overtuigingen. Vooral daarin zullen we de verschijnselen naast elkaar moeten laten staan. Wie gaat voor één bepaald geloof omdat dat hem of haar het enig juiste lijkt, wordt al gauw neergezet als iemand met een beperkt blikveld, iemand die heel hard roept: ‘Maar onze God is de beste’. Als latere generaties historici ons tijdperk zullen willen typeren, zullen ze dat vermoedelijk doen door te wijzen op onze algemene voorkeur voor woorden als pluraal, veelvormig (zoals de negentiende eeuw een voorkeur had voor de organische verwantschap van allerlei dingen).
Toegepast op de hermeneutiek, de interpretatie van teksten: ook teksten zijn meerduidig. Er is niet één juiste interpretatie, maar een waaier aan gezichtspunten en mogelijkheden die zich voordoen bij de omgang met teksten. In een dergelijk klimaat komt het vreemd over om staande te houden dat één manier van bijbellezen, en dan toevallig nog die welke we in onze eigen traditie aantreffen, de enig juiste is.

Permanent verkiezingstijd
Toch: zijn er dan vandaag in het geheel geen situaties meer waarin we weldenkende mensen met overtuiging horen zeggen: ‘Déze keuze is de enig juiste? Je doet het eigenlijk alleen maar goed als je déze keuze maakt?’ Ik ken één opvallende uitzondering: de politiek zodra het verkiezingstijd is. Dan zijn daar ineens de leiders van de diverse politieke partijen die zonder uitzondering roepen dat we het als Nederlanders eigenlijk alleen maar goed doen als we op hún partij stemmen. Normaal gesproken zal Balkenende waarschijnlijk best toegeven dat het goed denkbaar is dat iemand op de PvdA stemt, en omgekeerd Bos dat binnen het CDA ook wel overwegenswaardige gezichtspunten bestaan, maar in verkiezingstijd laten ze zich op dergelijke nuances nauwelijks betrappen. Want dan komt het erop aan. Dan is er een besef van urgentie: het is de tijd waarin beslissingen vallen die bepalend zijn voor de toekomst.
Als het er echt op aankomt, dan mag het dus vandaag nog: staan voor je zaak, en die de enig juiste achten. Welnu, als ik zeg dat de gereformeerde hermeneutiek de beste is, dan bedoel ik daarmee dat het in de theologie misschien wel permanent verkiezingstijd is. Met andere woorden: het komt er permanent op aan welke theologische keuzes wij maken. Het is dus ook niet om het even hoe wij de Bijbel lezen. Daar hangt veel van af als het gaat om onze verhouding tot God, aan wie we de Bijbel uiteindelijk te danken hebben; er hangt ook veel van af voor het leven van de kerk, en via de kerk voor de samenleving.

Vertrouwen
We moeten daarom niet toegeven aan de verleiding om bij voorbaat maar vast te erkennen dat elke manier van bijbellezen zo zijn voors en tegens heeft, en dat van elke zienswijze geldt dat er uiteraard wel iets in zit. Bescheidenheid is natuurlijk een goede zaak. Maar in de hermeneutiek lijkt deze deugd vandaag de dag zozeer verabsoluteerd te worden dat het belangrijk kan zijn om haar weer in balans te brengen met een andere deugd, namelijk vertrouwen. Of preciezer, met wat de Engelse theoloog Lesslie Newbigin noemde: proper confidence, geëigend vertrouwen. In dit geval: geëigend vertrouwen in de sleutels die onze eigen traditie ons aanreikt om de Bijbel werkelijk te laten spreken, en haar niet te laten buikspreken. Daarom verwoord ik met opzet deze wat uitdagende, sommigen zullen zeggen provocerende stelling: de gereformeerde hermeneutiek is als het erop aankomt de enig juiste.

Bijbel de doorslag
Het eigene van de gereformeerde hermeneutiek zou ik willen aanduiden met behulp van twee geijkte begrippen: sola Scriptura en tota Scriptura. Sola Scriptura wil zeggen: de Schrift is de instantie in de kerk die het uiteindelijk mag zeggen. De Bijbel geeft de doorslag. Daarin onderscheiden de reformatorische kerkfamilies zich van huis uit van de overige. Volgens de Rooms-Katholieke Kerk is het de kerk die uiteindelijk gaat over de juiste uitleg van de Schrift. Als het erop aankomt, heeft de kerk het voor het zeggen. Binnen de oosterse-orthodoxie zijn de vroeg-christelijke belijdenissen van huis uit bepalend. Hun gezag is er zoal niet in theorie dan toch in de praktijk haast groter dan dat van de Schrift zelf. Het gevolg daarvan is dat de Schrift eigenlijk nooit door de status quo heen kan breken. Ook hier ligt de juiste interpretatie van de Schrift immers al bij voorbaat vast.
Precies tegen die gedachte, dat de juiste interpretatie van de Bijbel vastligt in de traditie, tekende de Reformatie protest aan. Hoeveel respect men ook had voor de vroeg-christelijke symbolen en voor de leerontwikkeling van de kerk, sola scriptura wil zeggen dat de Schrift niet aan de banden gelegd mag worden van welke menselijke geschriften, instituten of tradities dan ook maar. De Schrift is immers het Woord van Gód. Wij mensen kunnen er niet zomaar over beschikken, kunnen de Schrift niet ondergeschikt maken aan onze eigen wensen en belangen. Het is God Die ons erdoorheen aanspreekt en Die dat zó overmachtig doet dat allerlei vragen naar de juiste uitleg etcetera op het tweede plan komen te staan, zo ze al niet geheel verdwijnen. Over blijft dan alleen de vraag of ik bereid ben voor die overmacht te buigen, of niet.

Vastgelegde uitleg
Natuurlijk staat ons leven niet altijd onder de hoogspanning van het actueel ervaren spreken van God (al hoop ik dat we ons toch momenten kunnen herinneren waarin dat het geval was). Maar ook daarna blijft het sola Scriptura staan. Dus: ook over allerlei kwesties van leer en leven mag de Schrift het zeggen. Mag de Schrift zeggen hoe wij zullen denken, geloven en leven. Dát is de inzet van de Reformatie.
Ik meen te mogen zeggen dat die dankzij oecumenische contacten met name gedurende de twintigste eeuw ook bij de andere families aan krediet gewonnen heeft. De Rooms-Katholieke Kerk kan natuurlijk niet terug achter het Concilie van Trente, waarop verwoord is dat de openbaring bestaat uit de Heilige Schrift en de kerkelijke traditie; binnen de voorgegeven kaders probeert men ook daar toch meer aandacht te geven aan de Schrift (ook aan het belang van persoonlijke omgang ermee) dan lange tijd gebruikelijk was. Ook daar speelt in theologische argumentaties de Schrift vaak een bepalende rol, zij het dat men zich slechts heel subtiel van de vastgelegde uitleg zal willen verwijderen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen