Nedergedaald ter helle

Het blijkt dat pas in de vierde eeuw n.Chr. het artikel van de nederdaling ter helle in de geloofsbelijdenissen van sommige oosterse en westerse kerken voorkomt. Toch is de gedachte zelf veel ouder. De kerkvaders Irenaeus (ca. 140-202) en Tertullianus (ca. 160-230) schrijven er al over. Later in de kerkgeschiedenis zijn over dit geloofsartikel nog verschillende andere interpretaties te vinden. Het is dus geen onomstreden artikel. Het merkwaardige is ook dat we nauwelijks een bijbelse fundering voor dit artikel kunnen vinden. En zo zitten we direct midden in de spannende vraag: wat belijden we als we zeggen 'nedergedaald ter helle'?

Irenaeus
De oudste uitleg kunnen we vinden bij Irenaeus. Hij beweert dat deze geloofsuitspraak teruggaat op een oude profetie van Jesaja of Jeremia die verloren is gegaan. Hij voegt eraan toe dat hij van de ouden heeft gehoord dat de Heere Jezus in het rijk van de doden zou zijn afgedaald. Dat heeft Hij gedaan om aan de gelovigen van het Oude Testament de boodschap van de verlossing te verkondigen. Deze uitleg zouden we kunnen verbinden met Efeze 4:9, waarin wordt vermeld dat Christus is neergedaald in de benedenste delen der aarde.
Hel moeten we in dit verband dus lezen als het rijk der doden. De rooms-katholieke visie in dezen staat dicht bij Irenaeus. Het troostrijke van deze uitleg is dat het heil in Christus terugreikt tot de gelovigen uit de Oudtestamentische voortijd.

Lutherse Kerk
In de Lutherse Kerk wordt de nederdaling omschreven als een triomf. Christus is naar lichaam en ziel na de begrafenis naar de hel gegaan en heeft daar de duivel zijn macht ontnomen en de macht van de hel verstoord. Deze uitleg wordt dan ook wel verbonden met 1 Petrus 3:19. In dit ingewikkelde bijbelgedeelte staat dat Christus de geesten in de gevangenis gepredikt heeft, die eertijds ongehoorzaam waren geweest. Zowel de rooms-katholieke als de Lutherse uitleg laat zien dat de nederdaling ter helle niet een dieptepunt in de vernedering van Christus is maar het begin van Zijn verhoging.

Heidelbergse Catechismus
Een geheel eigen geluid horen we uit de reformatorische hoek. Ik kies hiervoor de Heidelbergse Catechismus (vraag en antwoord 44), die teruggaat op Calvijn (Institutie II, 16, 10). De nederdaling ter helle wordt nu niet meer geduid als een opeenvolging van gebeurtenissen, maar wordt kwalitatief opgevat. Het is de diepste vorm van vernedering. Met name aan het kruis ervaart de Heere Jezus de Godverlatenheid, hetgeen we mogen omschrijven als een hel. Het bijzondere van deze uitleg is dat het staat in het kader van onze eigen aanvechtingen. De Heidelberger maakt het artikel dus pastoraal. Dezelfde lijn vinden we ook in het Avondmaalsformulier.
Ik ervaar deze laatste uitleg als heel vertroostend, maar de grote vraag is wel: kan dit zomaar? Hebben de opstellers van de Heidelbergse Catechismus de strekking van het geloofsartikel niet helemaal begrepen? Nee, ze hebben het bewust geherinterpreteerd. De letterlijke zin van de oud-christelijke kerk heeft bij hen een figuurlijke, geestelijke zin gekregen. De reden van deze koerswijziging moeten we zoeken in de historische context van de Reformatie. De Heidelbergse Catechismus wilde de mensen bevrijden van de dodelijke angst voor de hel na dit leven en hen troosten met de kracht van Christus' plaatsbekleding gedurende Zijn leven en in het bijzonder aan het kruis. Men durfde te herinterpreteren omdat de Bijbel boven de belijdenis staat. En bijbels gezien is er ook volop ruimte voor deze uitleg.
Tot slot blijft er bij mij nog één vraag over: 'Voor welke uitleg moet ik nu kiezen?' Moet er per se gekozen worden? Of is het ook mogelijk om ze naast elkaar te laten staan? Dat klinkt wel erg postmodern en toch waag ik het dit keer met de woorden van Van Ruler: 'Zijn in ieder geval niet alle waarheiden, welke men met dit vreemde geloofsartikel belijdt, van een hartverwarmende en gelukkig makende kracht? Zo gezien kan inderdaad dit zonderlinge stukje van de belijdenis ons een kostbaar kleinood worden.' Tegelijkertijd blijf ik wel een voorkeur houden.

Vragen voor de rubriek ‘Bijbeltekst begrepen’ kunnen worden ingestuurd naar de redactie (adres zie colofon op pag. 7) of gemaild naar geref. bond@tiscali.nl

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen