Geloven in Amerika

Geloven in Amerika. Zo luidt de ondertitel van het recent verschenen boek van journalist Peter Vermaas In God we trust (uitg. Ambo, Amsterdam). Hij stelt in dit boek de vraag aan de orde waarom de meeste Amerikaanse kerken zo succesvol zijn. Hoe kan het dat in een van de modernste landen van de wereld het christendom nog zo springlevend is?
In negen op zichzelf staande reportages doet Peter Vermaas verslag van een rondreis door christelijk Amerika, op zoek naar God in de publieke ruimte. Interessant voor ons is wellicht wat hij schrijft over dominee Rick Warren van de Saddlebackkerk in Californië. De Stichting tot Heil des Volks belegde onlangs een studiedag over het marktdenken met het oog op de bevordering van kerkgroei: Het Evangelie in de uitverkoop. De manier waarop Rick Warren werkt werd daarbij in negatieve en in positieve zin als voorbeeld genoemd. Vermaas constateert inderdaad dat religie in Amerika big business is. Dominees zijn ondernemers die, zoals de evangelical Rick Warren het noemt, ‘op de vrije markt van ideeën vechten om iedere dolende ziel’.
Deze Warren is een van de meest invloedrijke dominees van de Verenigde Staten. Hij maakt deel uit van een nieuwe generatie evangelicals die politiek minder polariserend zijn en aandacht hebben gevraagd voor nieuwe thema’s als armoede en klimaatverandering.

Langs de deuren
Onlangs bracht Warren de presidentskandidaten McCain en Obama bij elkaar voor een interview in zijn megakerk. Het geeft aan welke spilfunctie het geloof in de Amerikaanse samenleving vervult, maar ook welke positie Rick Warren heeft in de Amerikaanse samenleving. Aan Peter Vermaas vertelt Warren zijn intussen bekend geraakte statement over hoe hij tot zijn Saddleback Valley Community Church is gekomen.
Warren wilde een kerk beginnen voor mensen ‘die de kerk haten’ maar wel ‘zoekende’ waren. Hij stelde een vragenlijst op en als een ondernemer die zijn afzetmarkt in kaart brengt, ging hij twaalf weken lang langs de deuren. In mensen die al naar de kerk gingen, was hij niet geïnteresseerd. Maar buurtbewoners die zeiden niet te gaan, kregen de vraag waarom ze dachten dat mensen, in algemene zin, niet naar de kerk zouden gaan. De vier grootste bezwaren: preken zijn saai en hebben geen betrekking op het huidige leven, kerkleden zijn onvriendelijk en staan niet open voor buitenstaanders, kerken zijn meer geïnteresseerd in je geld dan in wie je bent en de kinderopvang is vaak beroerd. Dus de hindernissen, concludeerde Warren, ‘waren niet theologisch, maar sociologisch’. En dat is precies waar zijn talenten lagen, zo bleek. (…)
Saddleback Church moest laagdrempelig en toegankelijk worden en aan de huidige tijd aangepast. Dus geen orgelmuziek (‘Want is er iemand die in zijn auto naar orgelmuziek luistert?’), klassieke kerkzang of vormelijkheid, maar moderne muziek, preken in alledaags taalgebruik, casual kleding in een ontspannen Californische sfeer.

Superster
Juist op dit punt richtte zich de kritiek op de studiedag die we al eerder noemden. De vrees werd uitgesproken dat ‘marktwerking te veel gericht is op gemakkelijke communicatie en dat moet wel ten koste gaan van de boodschap’. Anderen zagen minder bezwaar in Warrens aanpak: Hij zet in bij de behoeften van de mensen die hij wil bereiken en dat hoeft helemaal niet te betekenen dat er een reductie optreedt van de boodschap. Warren is het meest bekend geworden door zijn in 2002 verschenen boek The Purpose Driven Life, vertaald als Doelgericht leven. Waarvoor leef ik eigenlijk op aarde? Bijna veertig miljoen exemplaren zijn van dit boek verkocht. Doelgericht leven oogt als een zelfhulpboek en leest als een managementadvies, aldus Vermaas. De schrijver is door dit boek in de VS een superster geworden. ‘Artiesten, politici, captains of industry en sporthelden gaan bij hem te rade voor spiritueel advies.’

Peter Vermaas had een ontmoeting met Rick Warren toen hij op tournee was in Rwanda. Een citaat uit dat gesprek:

Na het doorslaande succes van zijn boek stuurde God hem, zegt Warren zelf, richting Psalm 72. Daarin vraagt de toch al zo machtige koning Salomon, in de woorden van Warren, ‘God om nóg meer invloed om de weduwen en de wezen te helpen, te zorgen voor de armen, de mensen die zich niet kunnen verdedigen, en om op te komen voor de immigranten, de buitenlanders en de mensen in de gevangenis.’
Warren herlas de Bijbel en schrok. ‘Er zijn tweeduizend verzen die over de armen gaan. Hoe heb ik die al die jaren kunnen missen? Hoe heb ik Gods compassie voor de armen kunnen missen?’ Tezelfdertijd las zijn echtgenote Kay in een tijdschriftartikel voor het eerst over de miljoenen kinderen in Afrika die door aids hun ouders zijn verloren. Ze zag dat als een teken van boven en vertelde haar man dat ze zijn kerk wilde gebruiken om de strijd tegen aids aan te binden. Ze was, naar eigen zeggen, een soccer mom die altijd gedacht had dat aids een ‘homoziekte’ was die veroorzaakt werd door onverantwoordelijk gedrag. ‘Aids is Gods straf voor promiscuïteit’, fulmineerde Jerry Falwell ooit. Voor zo’n ziekte ‘kon ik destijds geen enkele sympathie opbrengen’, heeft Kay in interviews gezegd. Maar het artikel over 1twaalf miljoen weeskinderen bracht haar op andere gedachten. Ze gingen samen naar Zuid-Afrika, waar Rick Warren in het township Tembisa werd aangesproken door een lokale dominee die meteen wist wie hij was.
‘Ik ken jou. Jij bent pastor Rick!’ ‘Hoe weet je wie ik ben?’ zei Warren. ‘Ik krijg je preken via internet. Dat is de enige training die ik heb gehad.’ Iedere week wandelde de dominee anderhalf uur naar het postkantoor om via een gammele internetverbinding een preek uit te printen van Warrens website pastors.com. Op zondag las hij die dan in zijn eigen kerkje voor.

In VolZin (opinieblad voor geloof en samenleving) 5 september schrijft Cees Veltman ook over Rick Warren. Hij geeft het woord aan enkele deskundigen en vraagt om hun mening over de ‘kerkgroeibeweging’. Ciska Sterk, docente praktische theologie aan de Vrije Universiteit:
‘Het kenmerkende van Saddleback is dat je er niet vrijblijvend lid van kunt zijn. De mensen worden voor keuzes gesteld: help je anderen of niet? Dat is een sterk punt, want het evangelie is inderdaad niet vrijblijvend. Bij Saddleback wordt in kleine gespreksgroepen nagedacht. Over leiderschap bijvoorbeeld. Welke leiders heeft Amerika nodig bezien vanuit bijbels perspectief? Dat zijn relevante discussies. Het gaat Saddleback niet alleen om het individu maar om een visie op de samenleving in de overtuiging dat het evangelie een kracht kan zijn tot verandering. Dat raakt mij wel.’ Van het boek ‘Doelgericht leven’ is Stark echter minder onder de indruk: ‘De stappenplannen en schemaatjes die je daarin vindt, verschillen niet zoveel van seculiere methodes om het leven zinvoller te maken. Het boek ademt te veel dat het leven maakbaar is. Het evangelie zegt ook iets over mensen die geen succes hebben. Het evangelie is geen succesverhaal. Maar in de opleiding aan de VU kijken we wel naar Warrens preken en liturgie vanwege hun gerichtheid op het dagelijks leven. Daar valt wel iets van te leren. Kenmerkend is de geoliede communicatie en retoriek, maar je vraagt je daarbij wel af waar de grens ligt tussen authenticiteit en manipulatie. Voor nuchtere Nederlanders zoals ik wordt er misschien toch te veel druk op mensen uitgeoefend.’

Ook aan Miranda Klaver, cultureel antropologe van de Vrije Universiteit, wordt een inschatting gevraagd van de invloed van Warren in Nederland:
In Nederland lijkt de ‘doelgerichtbeweging’ op haar retour te zijn. Drie, vier jaar geleden beleefde ze een hoogtepunt, vooral in Amersfoort met de Rafaëlgemeente die snel groeide. De drempel van de Saddlebackkerk ligt laag, maar dat de waarheid exclusief bij de Bijbel en het christendom ligt, staat niet ter discussie. Ook niet dat het leiderschap bij Warren ligt. De nadruk op leiders is gebruikelijk bij evangelicale groeperingen. Het heeft gevaarlijke kanten. Maar zo’n gemeente is wel slagvaardiger en kan sneller inspelen op veranderingen dan traditionele kerkgemeenten met kerkenraden die vaak langdurig overleggen. Die nadruk op leiderschap is in Amerika sterker dan bij ons. Je ziet het ook in het bedrijfsleven daar. Een ondernemingsraad bijvoorbeeld is er niet verplicht. Recent onderzoek aan de Christelijke Hogeschool te Ede heeft uitgewezen dat het effect van de ‘doelgerichtbeweging’ in Nederlandse kerken meer terug te vinden is in een verhoogde betrokkenheid van leden dan in een toename van bezoekersaantallen.

In het Centraal Weekblad (29 augustus) las ik een uitspraak van Richard Halveston, oud-predikant van de Amerikaanse senaat: ‘In den beginne was de kerk een gemeenschap van mannen en vrouwen met Christus als levend middelpunt. Toen verplaatste de kerk zich naar Griekenland, waar zij een filosofie werd. Vervolgens verplaatste zij zich naar Rome, waar zij een instituut werd. Vervolgens verbreidde zij zich over heel Europa, waar zij een cultuur werd. En ten slotte verplaatste de kerk zich ook naar Amerika, waar zij een onderneming werd.’

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen