Religieus erfgoed

In mijn Delftse tijd ging ik elk jaar met de belijdeniscatechisanten een dagje naar Amsterdam. Wij bezochten kerken en synagogen, maar maakten ook kennis met projecten van de stichting Tot Heil des Volks in de rosse buurt. Zelfs daar kom je religieus erfgoed tegen: aan de wallen staat immers de Oude Kerk.
Die Oude Kerk herinnert aan de Alteratie van 1578: de reformatie van Amsterdam. Wie moe is van de stadswandeling kan in de Kalverstraat wat gebruiken bij café-restaurant David en Goliath. En hoe heet de smalle straat tussen Paleis en Nieuwe Kerk? De Mozes- en Aäronstraat! Mozes stond voor de overheid, Aäron voor de kerk. Ook dat is religieus erfgoed in Amsterdam. Maar wie begrijpt de achtergrond ervan nog?

Mozes en Aäron
Intussen is de Nieuwe Kerk op de Dam tentoonstellingshal geworden. Dat zou Parijs met de Notre Dame nooit doen, zei dr. H. Jonker eens. In de Amsterdamse kerk zijn exposities te zien die spotten met preekstoel, orgel en koorhek. De eer is weg, Ikabod. Alleen voor Oranjediensten moet alles even wijken en klinkt het Woord Gods. Eens zocht een groepje Hongaren naar het graf van Michiel de Ruyter, die ooit Hongaarse dominees bevrijdde. Maar op straat kon niemand hen helpen. We zijn kennelijk blind voor ons religieuze erfgoed. Het praalgraf van de godvrezende zeeheld vonden de buitenlandse broeders en zusters uiteindelijk in het koor van de Nieuwe Kerk.

Gemeente
Wat is er over van de vier reformatorische kerken rond het middeleeuwse stadje Amsterdam? De Oosterkerk, waar Hoedemaker sprak, en de Zuiderkerk, waar Kohlbrugge preekte, zijn nu kantoren. Alleen in de Wester- en de Noorderkerk in de Jordaan komt nog een gemeente samen. Nog een vraag: hoezo heeft de Noorderkerk zijn typische rondbouw? De Reformatie zag de gemeente vergaderd rond het Woord – het religieuze erfgoed bij uitstek – en plaatste de kerkbanken rond de preekstoel.
Ook schuilkerken horen bij het erfgoed. Neem Onze Lieve Heer op zolder. De roomse kerk ging achter de karakteristieke gevel van een grachtenhuis aan de Oudezijds Voorburgwal schuil, omdat in de zeventiende-eeuwse Nederlanden maar één kerk de ware kon zijn: de gereformeerde. Dat komt ons weinig verdraagzaam over. Toch was de Reformatie toleranter dan Rome.

Vierschaar
Ook buiten de kerk is in Amsterdam religieus erfgoed te over. Neem het Paleis op de Dam, dat in 1648 als stadhuis werd gebouwd. Je betreedt er eerst de vierschaar. Quellinus beeldhouwde er het marmer. Daar is de Griekse wetgever Seleucus te zien, die zichzelf één oog liet uitsteken in de plaats van zijn zoon, die hij tot verlies van beide ogen had moeten veroordelen – dat is genade. En de Romeinse consul Brutus, die zijn eigen zoons liet onthoofden wegens hoogverraad – dat is recht. Komt de vraag boven of genade voor recht gaat? Kijk dan naar Salomo’s oordeel, dat ook gebeeldhouwd is. Dat is genade dóór recht.
In de justitiekamer van het oude stadhuis sprak een predikant een gebed uit voordat de veroordeelde op de Dam werd onthoofd. De grote Burgerzaal toont Grieks-Romeinse motieven, maar in de Schepenzaal schilderde Ferdinand Bol als schoorsteenstuk Mozes, die met de Tien Geboden de Sinaï afdaalt. In deze zaal kon een burgerlijk huwelijk worden voltrokken.
Het schoorsteenstuk in de vroedschapskamer stelt Jethro’s raad aan Mozes voor: delegeren. Hiertegenover heeft Govaert Flinck Salomo’s gebed om wijsheid afgebeeld. Aan de westwand is in de achttiende eeuw de keus van de zeventig oudsten door Mozes verbeeld. Beschilderingen tonen de wijsheid van Jozef, Elisa – die geen geschenken aannam – en de waarheidsliefde van Jeremia met de amandelroede.
Zo zien we in dit zeventiende-eeuwse gebouw een mengeling van klassieke en bijbelse motieven. Gereformeerde regenten schuwden de klassieken niet, maar voor de overheid diende vooral de Thora als spiegel – Mozes meer dan Aäron.

Joden
Wie het Rijksmuseum bezoekt zal vooral de Nachtwacht van Rembrandt willen zien: een schutterij. Maar de meeste schilderijen en etsen begrijp je niet zonder bijbelkennis. Om Joden te zien hoefde Rembrandt niet op reis naar Pales-

De Bijbel10daagse vraagt van 24 oktober tot 3 november aandacht voor de Bijbel. Zie www. bijbel10daagse.nl

tina. Hij woonde immers in de Jodenbuurt; in de Jodenbreestraat staat nog het Rembrandthuis. Maar in Amsterdam vinden we ook het Van Gogh Museum. Vincent van Gogh begon als hulpprediker en eindigde met zelfmoord. Verloor hij dan zijn geloof ? Je ziet in zijn oeuvre wel de secularisatie van de negentiende eeuw weerspiegeld. Maar dan nog is zijn werk niet denkbaar zonder Bijbel. Vandaar dat Anton Wessel Een soort bijbel. Vincent van Gogh als evangelist (Baarn, 1990) schreef.

Zwart monument
Met de catechisanten bezocht ik ook de Joodse buurt. De Duitse en Portugese synagogen herinneren eerst aan onze tolerante Republiek. Het Jozef Daniël Meyerplein ertussen herinnert aan de man die Sefardische en Azkenazische Joden verbroederde. De vier Duitse synagogen zijn na de oorlog omgebouwd tot het Joods Historisch Museum.
Ook hier begrijp je niet veel zonder bijbelkennis. Neem de grote Joodse feesten, maar ook het opgegraven mikwe (bad) voor rituele reiniging. De Portugese synagoge aan de overkant is nog open. De nieuwe Stopera staat blijkens een tekst in het plaveisel op de plaats waar eerder een kindertehuis stond – de bewonertjes werden weggevoerden. En een zwart monument bij de Amstel herinnert aan de Amsterdamse holocaust. Op het monument staat een bijbeltekst met Joodse jaartelling. Wie kan het lezen? Het is een tekst uit Jeremia. Toen ik eens tegen een Joodse gids in een ijssalon over enig verzet begon, barstte ze los: ‘Onderduiken was al verzet! Wat konden we?! Wat deden jullie?’

Kuyper
De Rozengracht herinnert aan de bekeerde Jood Da Costa. En het Heil des Volks in de Jordaan en de rosse buurt herinnert ons aan het Réveil, dat in Amsterdam begon. In de Jordaan werd ook de eerste afgescheiden synode gehouden (1837). De Kuyperzaal naast de Nieuwe Kerk herinnert aan de zogenaamde paneelzagerij in 1886: ook de Doleantie begon in Amsterdam. Kuyper was betrokken bij het conflict om de kerkelijke goederen, dat zijn hoogtepunt vond in het slopen van de deur van de consistorie van de Nieuwe Kerk te Amsterdam. De dolerenden onder leiding van Kuyper beschouwden zich namelijk als de rechtmatige voortzetting van de Hervormde Kerk en wensten in de kerkenraadskamer te vergaderen, die echter door hun tegenstanders van nieuwe sloten was voorzien.
De meerderheid van de hervormde gemeente was toen nog orthodox. Hoe funest was de kerkscheuring voor de grote stad. In de nieuw gebouwde Keizersgrachtkerk verenigden zich afgescheidenen en dolerenden in 1892. Deze kerk is als enige van de vijf doleantiekerken nog open …

Delft
Maar ook Delft is een bezoek waard. Duizenden toeristen uit de hele wereld komen naar de Nieuwe Kerk aan de Markt om het praalgraf van Willem van Oranje te zien. Daar zien ze tevens de oude Delftse Bijbel en resten van de Beeldenstorm, denk ik dan. Eens hoorde ik toeristen aan elkaar vragen: zou deze kerk nog in gebruik zijn? Toen maakten wij fotopanelen van wat er nog altijd gebeurt: prediking, doop en avondmaal, jeugd- en zendingswerk. Soms hielden we ’s zondags na onze dienst een Engelse middagpauzedienst met verwijzing naar de symboliek van het godshuis of de groten van het Oranjehuis.
Daarom pleit ik ervoor onze monumentale kerken, juist als we die open kunnen houden, zo veel mogelijk voor het publiek open te stellen en toegankelijk te maken. Ze zijn niet van ons. We namen ze niet voor niets van Rome over. De torens zijn nóg van de overheid, die ons bewaakt (zei onze burgemeester). Ze vormen ons gezamenlijke religieuze erfgoed en zijn aanknopingspunt voor indirecte evangelisatie.
Laten wij ook zo op onze post blijven. De Gereformeerde Bond bleef toch doelbewust in die historische kerk? Het valt me op dat in de grote steden juist de orthodoxie in de monumenten kerkt: de Marekerk in Leiden, de Pelgrimskerk in Delfshaven, de St. Jan in Gouda, de Jacobikerk in Utrecht, de Joriskerk in Amersfoort, de Martinikerk in Groningen, enzovoort. Waarom? Monumenten mogen niet afgebroken worden en orthodoxie heeft vaak de langste adem. Wij ‘horen’ daar. En niet alleen voor onszelf.

Moskee
Helaas zijn de tweeduizend religieuze monumenten in Nederland niet alle te redden. Dan maar afstaan voor wereldlijke doelen? Een rooms-katholieke neo-gotische kerk in Alkmaar werd omgebouwd tot hospice met kapel. Dat ligt nog enigszins in de lijn van de kerk. Bisschop Punt zei dat in Nederland een convenant nodig is tussen kerk en staat, zoals elders in Europa. Maar niemand mag de kerk dwingen een kerkgebouw af te stoten voor een onchristelijk doel. Dat zou strijden, zei hij scherpzinnig, met de godsdienstvrijheid. Toch blijven het sterfhuisconstructies. Niet voor niets geeft Monumentenzorg de meeste subsidie voor restauratie als een kerk kerk blijft. Dus als de Bijbel op de kansel blijft en opengaat. Wat de beste manier is om te voorkomen dat een kerk een moskee wordt? Met zijn allen naar de kerk blijven gaan. Tot behoud van mensen en tot eer van Gods Naam.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen