‘Postbode hielp Reformatie’

Martin Luther. Zijn leven, zijn werk
De hoofdtekst is geschreven door dr. Sabine Hiebsch, onderzoeker Lutherana aan de Protestantse Theologische Universiteit te Utrecht. In een interview zei ze dat Luther voor haar een existentiële betekenis heeft gekregen. Van huis uit rooms-katholiek ging ze over naar de Evangelisch-Lutherse Kerk, vooral vanwege Luthers kernpunt dat de mens alleen wordt gerechtvaardigd door het geloof, zonder voorwaarden vooraf.
Boeiend en leerzaam schrijft ze over Luther en alles wat met de reformator samenhangt. Je voelt je erdoor meegenomen, op een manier die herinnert aan het befaamde boek van prof.dr. W.J. Kooiman, Luther. Zijn weg en werk, ruim een halve eeuw geleden verschenen. De titel van het nieuwe Lutherboek lijkt met een knipoog daarnaar geformuleerd: Martin Luther. Zijn leven, zijn werk.

Veranderende wereld
In het eerste hoofdstuk staat ze stil bij de wereld waarin Luther geboren werd en werkte: een wereld die in verschillende opzichten ingrijpend veranderde vanwege uitvindingen (boekdrukkunst), ontdekkingen (Amerika) en wereldbeeld (de aarde draait om de zon). Haaks daarop staat het eindtijdgevoel dat Luther en velen van zijn tijdgenoten hadden. Zelf verwachtte de reformator Christus’ wederkomst nog voor zijn eigen einde. Wat mij bij lezing eens te meer duidelijk werd, is dat de Hervorming en de totstandkoming van Luthers theologie geen geïsoleerd proces zijn geweest. Niet alleen Luthers aanleg en zijn unieke persoonlijkheid speelden een rol, ook allerlei andere factoren deden dat. Te noemen zijn concilies en hervormingsbewegingen uit voorafgaande eeuwen. Wat evenmin over het hoofd gezien mag worden is dat Luther heel zijn leven in Saksen heeft gewoond, waar de vorst hem zeer welgezind was. Dat hoort – menselijkerwijs gesproken – bij de politieke randvoorwaarden die het succes van de Reformatie mede bepaalden. Ook de instelling van de rijkspost hoort daarbij: berichten kwamen sneller over dan voorheen.

Onweer
In het volgende hoofdstuk wordt veel aandacht besteed aan Luther als monnik en student. We lezen het bekende verhaal van het onweer op 2 juli 1505, waardoor Luther de heilige Anna de gelofte deed monnik te zullen worden als zij ervoor zou zorgen dat hij uit het onweer werd gered. We worden het nodige gewaar van het reilen en zeilen in het klooster waar Luther vervolgens zijn opwachting maakte. We krijgen inzicht in het hele onderwijssysteem van die tijd. We komen de namen tegen van Augustinus, Erasmus, Von Staupitz en anderen, die veel betekenden voor Luthers ontwikkeling.

Liefde
Het derde en vierde hoofdstuk zijn het meest uitvoerig. Daarin wordt Luthers ontdekking van de kracht van de Schrift en van de rechtvaardiging van de goddeloze beschreven. Met alles wat daaruit voortvloeide: bijbelvertaling, een gigantische productie van boeken, pamfletten, preken, stellingen. We maken ook kennis met Luthers vrienden en collega’s: Melanchthon, Agricola, Cruciger, Rörer, Roth, Bugenhagen.
Het loopt alles uit op Crisis en kritiek (hoofdstuk 5). Daarvan zijn de boerenopstand en het optreden van Thomas Müntzer voorbeelden. En de zeer heftige (pennen)strijd met Erasmus over de vrije wil. Gebónden is die, stelt Luther, totdat God hem vrijmaakt. Uiterst fel en radicaal was Luther in deze strijd. Het ging immers niet om een meningsverschil, maar om de kernvraag van het geloof: hoe staat de mens ten diepste voor God.
In diezelfde periode treedt Luther in het huwelijk met de non Katharina von Bora. Ontroerend is het te lezen over zijn vaderschap, met name wanneer hem een dochtertje, acht maanden oud, door de dood ontvalt. Aan een vriend schrijft hij: ‘Ik had mij van tevoren helemaal nooit voor kunnen stellen dat het hart van een vader tegenover zijn kinderen zo teder en liefdevol kan zijn.’ Tegelijkertijd krijgt hij een nog inniger beeld van Góds vaderschap. Steeds meer dringt tot hem door dat de tedere liefde die hij voor zijn kinderen voelt, dezelfde liefde is die God voor Zijn kinderen voelt. Hoe meer hij zijn Käthe als moeder bezig ziet, hoe meer hij Gods liefde ook met moederlijke liefde gaat vergelijken: ‘De liefde van een moeder is sterker dan alle viezigheid en korsten van een kind. Zo is ook de liefde van God voor ons sterker dan onze viezigheid. Ofschoon wij zondaren zijn, blijven wij ondanks onze viezigheid kinderen van God, noch vallen wij vanwege onze zonde uit Zijn genade.’

Godswonder
Lezenswaardig is ook het hoofdstuk waarin verhaald wordt hoe Luthers theologie handen en voeten krijgt in de praktijk van het gemeenteleven. Wat zijn er niet een mis(ver)standen gerezen rond biecht en aflaat, celibaat en huwelijk van kloosterlingen en priesters, de bediening van het avondmaal in tweeërlei gestalte (wijn en brood). Luther zoekt intensief naar bijbelse oplossingen voor de problemen die rond deze thema’s gerezen zijn. Leidraad is voor hem een pastorale aanpak: veranderingen voert hij geleidelijk in, zodat iedereen in de gemeente eraan kan wennen. Door intensieve kerkvisitatie raakt men overal bekend met de reformatorische leer en neemt de kennis van de Schrift toe.
De titel van het zevende hoofdstuk luidt: ‘De reformatie in politiek vaarwater’. Aan de orde komen de belangrijke rijksdagen die her en der in het Duitse rijk werden gehouden en waar de zaak van de Hervorming werd aangevallen en verdedigd. Steeds weer zochten Luther en de zijnen naar een verwoording van het evangelie waardoor de keizer en Rome zouden zeggen: ‘Zo is het.’ Op deze manier ontstonden diverse belijdenissen, met als bekendste de Augsburgse Confessie van de hand van Melanchthon (1530). Wie dit hoofdstuk op zich in laat werken, verbaast zich dat de Reformatie niet op een mislukking is uitgelopen. Daaraan kan slechts een godswonder ten grondslag liggen.

Hoogspanning
De tijd dringt staat boven het laatste hoofdstuk. Dat herinnert aan wat ik in het begin schreef: voor Luther was de eindtijd nabij. Onder die hoogspanning staan (ook) Luthers laatste levensjaren. Ondanks zijn slechte gezondheid (waaraan een interessante excurs (uitweiding) is gewijd) blijft hij volop ijveren voor de zaak van Gods Koninkrijk. Drie dagen voor zijn heengaan preekt hij nog. Zoals altijd wijst hij ook nu op Christus, Die ons allervriendelijkst lokt. Ons rest dan slechts te zeggen: ‘Gij zijt alleen mijn lieve Heer en Meester, ik ben Uw leerling.’
Slechts in het voorbijgaan meldde ik in de eerste alinea dat het nieuwe Lutherboek een royaal geillustreerd werk is. Daarvoor wil ik echter aan het slot ook uitdrukkelijk aandacht vragen. Drs. Van Wijngaarden, evangelisch-luthers predikant te Rotterdam, heeft ervoor gezorgd dat er enkele honderden foto’s in het boek zijn opgenomen. Vooral dat maakt dit boek tot een schitterend werk. Daardoor wordt een moeilijke zinsnede die we af en toe tegenkomen, ruimschoots vergoed.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen