Nieuw standbeeld voor Kuyper

In 1905 verloor de coalitie waaraan Kuyper als minister-president sinds 1901 leiding had gegeven, de verkiezingen doordat de liberalen en de socialisten een monsterverbond hadden gemaakt. Toen werd de leuze aangeheven: ‘Wil men Kuyper keren, dan moet men desnoods op de duivel stemmen.’ Niet voor niets werd hij Abraham de Geweldige genoemd; bij vrienden vereerd, bij vijanden gevreesd.
Na de nederlaag was Kuyper een jaar lang onvindbaar. Hij maakte een rondreis rondom de Middellandse Zee en schreef een boek, Rondom de wereldzee. Tijdens zijn bewind werd hij overigens in de pers al ironisch aangeduid als ‘minister van buitenlandse reizen’.

Standbeeld
Momenten uit zijn leven en werk kwamen nog weer eens levendig voor het voetlicht in een bijeenkomst op woensdagmorgen 5 november in de Grote Kerk te Maassluis, voorafgaand aan de onthulling van zijn standbeeld in het hartje van Maassluis, de geboorteplaats van Kuyper. Minister-president Balkenende, die zich een volbloed Kuyperiaan noemde, zette al zijn activiteiten nog eens op een rijtje. Om van te duizelen.
Stichter van de Vrije Universiteit, waar hij met zijn oratie Soevereiniteit in eigen kring ook een eigen filosofische stroming initieerde; oprichter van de Anti-Revolutionaire Partij (1879), en daarmee aanjager van een protestants-christelijke, gereformeerde zuil ‘op alle terreinen des levens’; oprichter van het politieke dagblad De Standaard en van het weekblad De Heraut; stimulator van christelijk-sociaal denken door zijn zes Stonelezingen over het calvinisme in Princeton (1898), waar Balkenende enkele jaren geleden werd gelauwerd; lid van de Tweede Kamer en vervolgens dus minister-president; en dan nog eens schrijver van tal van boeken en minstens 10.000 pagina’s artikelen.

Trots
Balkenende liet in Maassluis weten er trots op te zijn dat hij nu in de traditie van Kuyper, zij het in een andere context, de plek mag innemen die ooit door Kuyper werd ingenomen. Historicus prof.dr. G. Harinck gaf aan dat de liberaal Thorbecke het moderne huis van de Staat had gesticht, maar dat dit huis door Kuyper (democratisch) was ingericht. Volgens Balkenende is Kuypers visie nog steeds actueel – ‘waarborg voor vrijheid in het publieke domein’ – en is er weer sprake van een hernieuwde belangstelling voor Kuyper, onder andere in Amerika en Canada.

Kerkstichter
Onomwonden werd Kuyper intussen, onder andere door de premier, geduid als kerkstichter. Hij bedoelde daarmee dat hij ook de veroorzaker was van het ontstaan van de Gereformeerde Kerken, door de Doleantie van 1886. Op 3 december 1837 was hij in de Grote Kerk van Maassluis, door zijn ‘gematigd orthodoxe’ vader ds. F.J. Kuyper gedoopt. Na zijn bekering in Beesd, onder invloed van Pietje Baltus (en anderen), werd hij naar eigen zeggen, en naar sprekers hem in Maassluis nazegden, calvinist – een calvinist ‘als geen ander’ zelfs. Dat gebeurde in een tijd waarin, zei dr. Harinck, er sprake was van een herontdekking van Calvijn; in 1837 was voor het eerst sinds een eeuw Calvijns Institutie weer uitgegeven.
Maar Kuypers calvinisme, door anderen aangeduid als neo-calvinisme, bracht hem buiten de Hervormde Kerk. Dat betekende dat hij zijn tegenstanders niet alleen trof onder de socialisten en liberalen, maar ook onder de ethischen en zeker ook onder de bevindelijk-gereformeerden in de Hervormde Kerk.
Toen hij nog een keer terugkwam in Maassluis, werd hij door een menigte van ‘kleine luyden’ opgewacht en werd een aparte plek ingericht voor een samenkomst, omdat het gebouw van de dolerenden te klein en de Grote Kerk uiteraard buiten beeld was.
Dat de bijeenkomst nu plaatsvond in diezelfde Grote Kerk, die Kuyper vaarwel had gezegd en prijs had gegeven aan ‘Jan Rap en zijn maat’, zal Kuyper in zijn dagen niet hebben kunnen bevroeden.
Ook niet trouwens dat de huidige rector van zijn wetenschappelijke geesteskind, de Vrije Universiteit, rooms-katholiek zou zijn. Noch dat vandaag prominente theologen, die voorheen tot de Hervormde Kerk behoorden en nu tot de Protestantse Kerk worden gerekend, de theologische faculteit weer een orthodox kleurtje zouden geven, na een periode van sterk vrijzinnige invloeden door Kuypers eigen nazaten. En de ARP? Ook die is ter ziele gegaan, ofwel opgegaan in het rekkelijker verband van het CDA.

Een enkel mens
De typering ‘stichter van een kerk’ stoorde me. De Stichter van de Kerk is Christus. En de kerk der eeuwen, ingevoegd in de vele naties, mocht door middel van de verkondiging van de apostelen en door latere missionarissen door de werking van de Heilige Geest worden gesticht. Maar sticht een enkele mens een kerk, waar de kerk al is?
Maar misschien was het toch wel een trefzekere typering. Het activisme van Kuyper hield geen halt bij de grenzen van de kerk. Hij richtte een nieuwe kerk op, dat wel. Ruim een eeuw na datum is ‘zijn’ kerk weer geïntegreerd in de kerk waarvan hij zich afscheidde. Toen zijn helaas anderen in Kuypers voetsporen getreden.

Nieuwe aandacht
Vandaag is er dus sprake van een herlevende aandacht voor Kuyper. Hij had al een standbeeld, in de Vrije Universiteit. Hij heeft er nu één bij, op initiatief van een gemeenteraadslid van de ChristenUnie en een van D66 in Maassluis. Een prachtig beeld.
Het is nog niet zo lang geleden dat er, na de biografie van dr. P. Kasteel uit 1938, opnieuw een Kuyperbiografie verscheen, van de hand van Jeroen Koch. De auteur stond zelf op grote afstand van Kuyper, waarom zijn biografie hier en daar werd ‘gekraakt’ (onder anderen door prof.dr. A.Th. van Deursen). De historicus dr. J. de Bruijn (VU) heeft er nu een kloeke derde biografie aan toegevoegd, een populair-wetenschappelijk geschreven ‘beeldbiografie’: Abraham Kuyper. Een beeldbiografie (uitg. Bert Bakker, Amsterdam, 398 pag., € 39,95). Eveneens een prachtig boek, nu geschreven door iemand die veel dichter bij Kuyper staat dan Koch. Hierin wordt het leven van Kuyper uitvoerig geschetst, mede aan de hand van vaak onbekende foto’s en documenten.
Lang bleven mijn gedachten haken bij de pagina’s 140 en 141. Daar prijkt het portret van dr. Ph.J. Hoedemaker. Hij was aanvankelijk ook hoogleraar aan Kuypers Vrije Universiteit, maar later, toen hij na de Doleantie in 1886 – de VU was er al vanaf 1881 – zijn ambt had neergelegd, werd hij diens scherpste bestrijder, zowel op het terrein van de kerk als van de staat. Hij heeft mede de stem van de orthodoxie in de Hervormde Kerk levend gehouden, ook – het zij eerlijk gezegd – tegenover gedachtegangen van de oprichters van de Gereformeerde Bond, die naar zijn oordeel meer onder invloed van Kuyper stonden dan ze zelf wilden weten of toegeven. De laatste fractieleider van de ARP, mr. Willem Aantjes, was ook in Maassluis aanwezig. Deze kwam ooit in de Tweede Kamer omdat gewoontegetrouw ook een hervormd-gereformeerde daar een zetel voor die partij bezette. Graag beriep hij zich op prof.dr. J. Severijn, ooit voorzitter van de Gereformeerde Bond en lid van het Centraal Comité van de ARP. De ‘bond’ was van huis uit antirevolutionair, politiek verwant met Kuyper.

Respons
Twee standbeelden voor Kuyper. Wanneer komt er een standbeeld voor Hoedemaker? Maar ja, wie kent (en waardeert) hem nog? Toen Andries Knevel, presentator tijdens de bijeenkomsten in Maassluis, aan een tiental jongelui vroeg of ze wisten wie Kuyper was, was het antwoord unaniem ‘nee’. Dat was trouwens ook het geval bij enkele ouderen. Ze vonden het ‘zomaar’ interessant om erbij te zijn. Een rondje over Hoedemaker zou ongetwijfeld (nog) minder respons hebben opgeleverd.

Vandaag wordt echter het Verzameld Werk van A.A. van Ruler uitgegeven. Deze trad met zijn visie op kerk en staat in de voetsporen van Hoedemaker. Zo blijft ook de herinnering aan Hoedemaker levend. Dat is belangrijker dan een standbeeld.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen