Kerk en individualisme

Kerk-zijn en individualisme (waarin het ik uitgangspunt is) passen niet bij elkaar, maar zijn elkaars vijanden. Zeker als het gaat om de kerk als instituut. Maar ook het ambt, de sacramenten, de eredienst, ja het hele kerk zijn als geloofsgemeenschap verdragen zich niet met individualisme. Vandaar dat de kerk in onze cultuur, die doortrokken is van individualisme, in zwaar weer verkeert.
De kerk is ten diepste onzichtbaar. Tegelijk heeft ze een zichtbare kant.
Ze is een instelling die een plaats heeft in het maatschappelijke leven. Ze kent een bepaalde organisatie. Ze is er plaatselijk, maar ook bovenplaatselijk. Er is een kerkgebouw, een koster, een administratie. Er is een classis, een synode en een landelijk centrum. Dat alles valt onder de noemer van de kerk als instituut.

Twee kanten
De kerk is echter niet alleen maar een instituut. Ze is ook een gemeenschap. Gelovigen ervaren als het goed is de onderlinge band met Christus. In onze gereformeerde traditie hebben we nooit een keuze hoeven te maken tussen de kerk als instituut en gemeenschap. Want zij vormen twee kanten van dezelfde zaak. Ze kunnen elkaar niet missen. Een gemeenschap zonder instituut valt uit elkaar en een instituut zonder geloofsgemeenschap is geen kerk.
Er is als het goed is een evenwicht tussen die beide. Dat komt omdat het instituut van de kerk niet zomaar een instituut is, maar een instelling waarvan Christus het Hoofd is. En de gemeenschap is ook geen gewone gemeenschap, maar een gemeenschap die bestaat door de werking van Woord en Geest.

Weinig voorstellen
In onze tijd staat de institutionele kant van de kerk ver bij veel mensen vandaan. Zij kunnen zich maar weinig voorstellen bij de zin van een classicale vergadering of bij een commissie in het landelijk dienstencentrum. Van Dale zegt bij individualisme dat het de belangen van het individu stelt boven die van de gemeenschap. Daardoor wordt meteen duidelijk dat niet alleen de kerk als instituut door het individualisme in zwaar weer verkeert, maar ook de kerk als gemeenschap. Ook al lijkt het dat het individualisme meer met de gemeenschap op heeft dan met het instituut. Maar dat is een valkuil.

Vriendschap
Wat is er aan de hand? Veel mensen bezien hun kerkelijke gemeente als een zelf gekozen gemeenschap. Je familie kies je niet, je vrienden wel. Zo doen ze het ook in de kerk. De kerk is voor hen niet meer een gemeenschap van broeders en zusters, Gods gezin, waarin je geboren wordt, maar een groep mensen die je uitkiest, op basis van vriendschap. Blijkt dit laatste niet langer het geval te zijn, dan betekent dat het einde van deelname aan een kerk.
We zien dit individualisme sterk in evangelische kringen. Het is kerk zijn van onderop. Maar laten we niet vergeten dat in onze bevindelijke traditie het individualisme ondergronds ook een rol gespeeld heeft. We hoeven dan maar even te denken aan het conventikel als groep van gelijkgezinden (bekeerden). Ik denk ook aan de instelling van mensen die dachten: wat heb ik aan de kerk? en zich nooit afvroegen: wat heeft de kerk aan mij? Toch was er aan de andere kant een zeker tegenwicht. Je had als enkeling de kerk nodig.
Nu is dat verleden tijd. Het is de tijd van het ongeremde individualisme. De symptomen ervan treden op allerlei manieren aan de dag. Zonder dramatisch te worden constateer ik de volgende verschijnselen.

Ambt
In het kerk-zijn naar gereformeerde opvatting is er altijd grote waarde toegekend aan het ambt. De ambten zijn de teugels waarmee Christus Zijn gemeente regeert. Het ambt komt dus niet op vanuit de gemeente, maar het komt van de andere kant, van de kant van Christus.
Het ambt heeft daarom gezag. Mijn vader leerde ons vroeger dat je de dominee in Kollum moest hoogachten vanwege zijn ambt, ook al was hij vrijzinnig. In onze tijd wordt het ambt beoordeeld vanuit de ambtsdrager. Als deze een charismatische uitstraling heeft, is hij een goede ambtsdrager. Komt hij afstandelijk over, dan wordt zijn ambt navenant gewaardeerd. Er is sprake van een sterke functionalisering van het ambt. Een beoordeling vanuit de vraag of iets werkt of niet werkt.
Deze ontwikkeling zet zich meer en meer door. Ik denk dat veel gemeenteleden niet goed weten wat de kern van het ambt is, namelijk vertegenwoordiging van Christus en Zijn Woord. Een goed verhaal, gehouden door een charismatisch persoon, scoort voor velen hoger dan een minder aansprekende, maar wel ambtelijke verkondiging, waarin ons het heil van God wordt aangezegd.

Kerkelijk besef
De gemeente is de gemeente van Christus. Dat is nogal wat. Het betekent dat we de gemeente Gods niet mogen verachten. Dat we haar hoog zullen houden. Omdat we besef hebben van wat kerk en gemeente zijn is. Bij de gemeente van Christus behoren is een groot wonder. Hoe spreken wij hierover met onze kinderen?
Wie denkt vanuit het individu, ziet dit wonder van het mogen behoren bij de kerk niet. Die ziet de kerkdienst als een samenkomst, zoals er zoveel samenkomsten zijn. Maar de gemeente van Christus is iets anders dan een samenkomst van individuen. Dat andere zit in de aanwezigheid van Christus door zijn Heilige Geest. Het bidden van de gemeente bijvoorbeeld is niet maar het bidden van een aantal individuen, maar het bidden van een onvervangbare gemeenschap. Daarin is het bidden van de enkeling opgenomen.

Preek
Wat is een preek? Het is een toespraak, waarin menselijke woorden door Gods Geest gebruikt worden om Zijn Woord te bedienen. Een preek is dus verkondiging van godswege, het toezeggen van het heil van Christus aan de gelovigen en het aanzeggen van het oordeel aan de ongelovigen. In de prediking vindt de rechtvaardiging en de heiliging van de goddeloze plaats. Een preek staat onder hoogspanning. God handelt in de preek. Er vallen eeuwigheidbeslissingen. God opent het koninkrijk der hemelen voor de gelovigen en sluit het voor de ongelovigen (HC 84). Wie denkt vanuit het individu kijkt heel anders tegen een preek aan. Die ziet een preek als een verhaal, dat je godsdienstige gevoelens wel of niet aanspreekt. Wat je eraan hebt hangt meer af van de boodschapper dan van de boodschap.
Heel anders dan op een notariskantoor. Dan gaat het erom dat de notaris zegt dat we een erfenis krijgen. Hoe hij dat zegt is minder belangrijk. Vreemd dat zoiets bij een preek, waarin ons nota bene een hemelse erfenis toegezegd wordt, heel anders wordt beleefd.

Sacramenten
De sacramenten van doop en avondmaal zijn een zichtbare bezegeling van Gods genade. Daar zit iets bovenpersoonlijks in. Niet de handelende predikant, maar de handelende God staat centraal. Hij wil met tollenaren en zondaren samen zijn. Denken vanuit het individu is ook hier denken van onderop. Denken vanuit subjectieve gevoelens. Wat ik erbij beleef, geeft de betekenis aan de doop en het avondmaal. Als je dan aan de avondmaalstafel precies naast iemand komt te zitten met wie het niet zo botert, wordt de verwijdering niet verzoend, maar aangescherpt.

Verbond
Is het nu echt allemaal zo erg? Ja, want individualisme is een groeiend kwaad. Daar gaat de kerk aan stuk. Individualisme is het omgekeerde van het verbond. De kerk bestaat dankzij de samenbindende kracht van het verbond. De kerk is er alleen maar dankzij Gods belofte, dankzij Zijn trouw. Individualisme kent het verbond niet. Sterker nog: individualisme is antiverbond.
Dat betekent ont-binding. Het verbond brengt bijeen, vergadert. Individualisme trekt mensen uiteen; veroorzaakt scheuringen en vernielt de gemeenschap. Daar zit iets demonisch in.
Het is de hoogste tijd dat we wakker worden. Hoe dan? Allereerst door bereid te zijn over deze ontwikkelingen na te denken. Maar dan ook om de praktijk van ons kerk zijn tegen het licht van het Woord van God te houden. Is het Landelijk Diensten Centrum een levend instituut? Straalt het in Utrecht en van daaruit in ons land de kracht van Woord en Geest uit? Is het ambt, dat we hooghouden, werkelijk het ambt naar bijbelse norm? Straalt het het gezag van het Woord uit? Is de ambtsdrager werkelijk dienend bezig? Is de preek, die we zo hoogachten, werkelijk krachtige, inspirerende verkondiging van Jezus Christus? Is er sprake van kwaliteit door een grondige voorbereiding? Is de presentie van Christus door Zijn Geest werkelijk aanwezig in de bediening van de sacramenten? Belijden we de hoogachting van deze dingen niet vaak alleen maar met de mond? Geloven we ze ook met het hart? We belijden als gereformeerde-bonders dat we naar de kerk gaan om het Woord te horen. Is dat wel echt waar? Gaan velen van ons niet naar de kerk om een dominee te horen of om op een bepaalde manier te kunnen zingen? De kerk bestaat bij de gratie van de trouw van God. Hoe staat het daarom met ons roepingsbesef ? Lijden we wel eens aan de kerk? Hoe gaan we in al deze dingen onze kinderen voor?

Andere ogen
Kan deze spiraal van individualisering doorbroken worden? Dat is niet eenvoudig, want we ademen deze mentaliteit elke dag in. Maar als we nu eens zouden beginnen met te bedenken hoeveel we aan de kerk als onze moeder hebben te danken. Dat zou een stap in de goede richting zijn. De trouw van God moet weer centraal komen te staan. Als dat gebeurt, zien we de kerk met andere ogen en verandert alles.

Volgende week als afsluiting van deze serie een interview met prof.dr. W. Verboom en ds. R.J. Perk.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen