Onvoorwaardelijk gehoorzaam

‘Allermeest is Augustinus een Christusprediker die met hart en ziel betrokken is op het geestelijke welzijn van de gemeente’, zegt ds. J.B. ten Hove, hervormd predikant uit Katwijk en bezig met een proefschrift over de kerkvader. ‘Zijn preekstijl is zeer levendig. Op dialogische wijze is hij met de gemeente in gesprek, waarbij gemeente en prediker heel direct op elkaar reageren.’

In hoeverre doet zijn persoonlijkheid ertoe als hij preekt?
‘Augustinus laat merken hoezeer hij emotioneel betrokken is bij wat hij verkondigt. Toch houdt hij zijn persoonlijke gevoelens op de achtergrond, om alle aandacht te richten op Gods Woord.’

Hoe komt zijn tekstkeuze in de regel tot stand?
‘Voor de christelijke feestdagen liggen de Schriftlezingen min of meer vast. Verder heeft Augustinus behoorlijk veel vrijheid in zijn tekstkeuze. Hij preekt over allerlei ‘losse’ teksten uit het Oude of  Nieuwe Testament. Ook houdt hij series waarin hij vers voor vers een bijbelboek behandelt (lectio continua), zoals zijn preken over de Psalmen. Andere preken zijn meer thematisch van aard, bijvoorbeeld over het Onze Vader, de Tien Geboden of de Apostolische Geloofsbelijdenis. Ook houdt hij preken die niet over een bijbeltekst gaan, bijvoorbeeld tijdens de gedenkdagen van martelaren.’

Uit welke bestanddelen bestaat een preek meestal?
‘In zijn preken houdt Augustinus zich minder strak aan een gestructureerde indeling dan in zijn geschreven werken. Toch volgt hij doorgaans wel een bepaald stramien. Wanneer hij over een losse bijbeltekst preekt, geeft hij vaak na enige inleidende opmerkingen een uitleg van de tekst om vervolgens verdere lijnen te trekken naar de zijn gehoor en naar de actuele situatie. Als hij gebruikmaakt van de lectio continua laat hij zich leiden door de volgorde van de bijbelverzen. De toepassing wordt niet alleen bewaard voor het laatst, maar door de preek heen geweven.’

Wat is de kern van zijn boodschap?
‘Christus is het hart van Augustinus’ preken. Daarbij gaat het hem niet alleen om de vergeving van de zonden, maar ook om de bekering van het leven. Voortdurend benadrukt hij dat het ware geloof blijkt uit de vrucht, de goede werken.’

Is er door de tijd heen ontwikkeling in zijn preken te zien?
‘De preken worden in de loop van de jaren eenvoudiger, doorzichtiger. Augustinus leert zich beperken in de hoeveelheid thema’s die hij aansnijdt. Ook weet hij dichter bij zijn gehoor te komen. Inhoudelijk ontwikkelt Augustinus zich in de loop van de jaren als verkondiger van het evangelie van vrije genade (Sola gratia). Opvallend genoeg gaat dat niet ten koste van de aansporing tot een heilig leven in liefde tot God en tot de naaste. Meer en meer krijgt hij oog voor de concrete nood van onze naaste, in het bijzonder de armen.’

In hoeverre maakt hij gebruik van retorische elementen?
‘Wanneer Augustinus over de retorica schrijft, beoordeelt hij deze als waardevol middel om de boodschap duidelijk, boeiend en overtuigend te communiceren. Tegelijkertijd waarschuwt hij voor het overschatten van de betekenis ervan. Preken zijn niet bedoeld als staaltjes van welsprekendheid, maar als bediening van het heil. Bovendien ligt het geheim van effectieve prediking niet in de retorica, maar in de Heilige Geest. Kenmerkend is zijn opmerking: ‘Wees een bidder voordat je begint te preken.’’

Leest Augustinus zijn preken voor of improviseert hij ter plekke?
‘Zonder enige vorm van minachtig schrijft Augustinus over voorgangers die uitgeschreven preken van henzelf of van anderen voorlezen. Toch leest hij zelf zijn preken niet voor. Misschien heeft hij aantekeningen bij zich. Zeker is dat hij zich op de kansel laat kennen als een meester in vrije improvisatie, die heel direct reageert op de reacties van zijn gehoor.’

In hoeverre richt hij zich op de gelovige, in hoeverre op de buitenstaander?
‘De gemeente die Augustinus voor zich ziet, is geestelijk gezien nogal divers. Er is een trouw meelevende kern met daaromheen een brede rand die soms niet is gedoopt, die geen deel neemt aan het Heilig Avondmaal en die het min of meer gemakkelijk laat afweten in de kerkgang. Daarnaast zijn er de ‘zoekers’ die vrijblijvend willen komen luisteren. Augustinus richt zich allereerst tot de gelovigen. Tegelijkertijd laat hij voortdurend de waarschuwing horen dat er in de kerk op aarde kaf onder het koren is, en dat het kaf in het oordeel van het koren gescheiden zal worden. De bedoeling van de prediking is dat kaf tot koren wordt, en dat koren zoveel mogelijk vrucht zal dragen.’

Richt hij zich op bepaalde doelgroepen: volwassenen, jongeren, ouderen, ontwikkelden, ongeletterden?
‘In eerste instantie spreekt Augustinus het geheel van de gemeente aan zoals hij deze voor zich ziet, zonder expliciet een bepaalde doelgroep te benoemen. Hij richt zich bijvoorbeeld nergens rechtstreeks tot de kleine kinderen. Ondertussen laat hij wel merken dat hij oog heeft voor de verscheidenheid van zijn gehoor. Soms richt hij zich tot de mannen, soms tot de vrouwen; soms tot de rijken, soms tot de armen; soms tot de gehuwden, soms tot de ongehuwden; soms tot de ouderen, soms tot de jonge mensen, bijvoorbeeld de nieuwe dopelingen. Verder: Wie de preken die Augustinus in Hippo heeft gehouden vergelijkt met de Carthaagse, merkt hoezeer hij zich ervan bewust is dat zijn gehoor in Carthago meer geletterd is dan in Hippo.’

Hoe lang duurt een preek?
‘De lengte van een preek kan behoorlijk variëren. Bij doordeweekse gelegenheden kan Augustinus kort preken, soms twintig minuten of korter, maar meestal duren zijn preken langer. Voor de zondagse preken is een uur geen uitzondering. Een extreem voorbeeld is een preek op Nieuwjaarsdag. Drie uur lang blijft hij onafgebroken preken om op deze wijze de mensen weg te houden bij de heidense festiviteiten die ondertussen in de stad plaatsvinden.’

Hoe gaat hij om met exegese en toepassing?
‘De uitleg van de Heilige Schrift staat voor Augustinus op de eerste plaats in de prediking. Hierbij gaat het hem niet om spitsvondige vondsten of exegetische hoogstandjes, maar om het praktische nut voor de gemeente. In de toepassing is hij meer gericht op de dagelijkse handel en wandel van de mensen dan op allerlei geestelijke gemoedstoestanden.’

Hoe gaat hij om met allegorische uitleg van de Schrift?
‘Voor Augustinus is de allegorische uitleg een wezenlijk onderdeel van de uitleg van de Heilige Schrift. Hij noemt het dwaas als je wilt blijven steken bij de vermelde feiten alsof deze zonder bedoeling opgeschreven zouden zijn. Je moet proberen door te dringen tot in de diepere lagen van Gods Woord. Dat wil echter niet zeggen dat Augustinus weinig waarde zou hechten aan de letterlijke uitleg. Vele malen keert hij zich tegen hen die de bijbelse geschiedenissen willen lezen als verhalen met een betekenis over niet werkelijk gebeurde dingen.’

Hoe gaat hij om met Oude en Nieuwe Testament?
‘Sterke nadruk legt Augustinus op de eenheid van Oude en Nieuwe Testament. Heel de Heilige Schrift is het Woord van God. Het hart van zowel Oude als Nieuwe Testament is Christus.’

Hoe gaat hij om met bijbeluitleg en dogmatiek?
‘Veel van zijn dogmatische gedachten zijn terug te vinden in zijn preken. Toch wil hij de dogmatiek niet laten heersen over de Heilige Schrift. Het gaat hem om datgene wat staat in het Woord van God. Augustinus is bijvoorbeeld glashelder over de uitverkiezing, maar hij gebruikt deze niet als inperking van Gods beloften. Hij zegt zelfs dat er ook voor Judas vergeving was geweest als hij daar om had gevraagd.’

Wat kunnen we vandaag van Augustinus als prediker leren?
‘Onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan Gods Woord, hartstochtelijke liefde tot God en hartelijke bewogenheid met de gemeente waarvoor hij zich verantwoordelijk weet.’

Volgende week aandacht voor Bernhard van Clairvaux.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen