Geloven in moderne omgeving

Wat is kenmerkend voor geloven in een moderne Nederlandse samenleving in 2009? Op het eerste gezicht is dat misschien een vreemde vraag. We zijn geneigd te zeggen dat het geloof iets vaststaands, iets onveranderlijks is. De God van de Bijbel is tenslotte onveranderlijk. ‘We belijden ons geloof in verbondenheid met de gelovigen van alle plaatsen en alle tijden’, spreken we elke zondag uit. Dat wekt de suggestie dat dit geloof altijd en overal hetzelfde was, is en zal blijven. Voor een deel is dat ook zo. In ieder geval als het gaat om waar het geloof betrekking op heeft: de Bijbel en de God van de Bijbel – hoewel ook daarover de opvattingen ver uiteen kunnen liggen.
Voor een ander deel is dat geloof niet zo onveranderlijk. Dan denk ik aan de wijze waarop het geloof gevormd wordt en de vorm waarin het geloof tot uiting komt en beleefd wordt. Dit laatste heeft voor christenen in Nederland anno 2009 alles te maken met het wezen van onze moderne samenleving. Dat is namelijk de context waarin zij vandaag hun geloof ontwikkelen en gestalte geven.
Christenen en christelijke instituten – kerken, christelijke scholen en gezinnen – zijn met en in die samenleving ook in meer of mindere mate modern geworden. Dit inzicht is een belangrijke sleutel voor de geloofsontwikkeling van christen-jongeren en de ondersteuning daarvan door kerken, scholen en gezinnen.

Levenslang proces
Wat een moderne samenleving kenmerkt, kan met vier pennenstreken aangegeven worden, zoals de Joods-Pools-Britse socioloog Zygmunt Bauman dat doet.
In de eerste plaats wordt iemands identiteit – dat wat iemand is of ten diepste kenmerkt – in een moderne samenleving niet opgevat als een onveranderlijke eigenschap, als iets wat je bent geworden na de opvoeding in een bepaald gezin en de opleiding die je genoten hebt. Nee, je identiteit wordt juist opgevat als een proces dat een leven lang duurt. Bepaalde voorheen je afkomst en opleiding je identiteit voor het leven, in een moderne samenleving is het mogelijk om je afkomst achter je te laten, ingrijpende carrièreswitches te maken en letterlijk en figuurlijk veel mobieler door het leven te gaan.

Nooit tevreden
Omdat het vormen van je eigen identiteit een levenslang proces is, ben je voortdurend met jezelf bezig, om deze identiteit te ontwikkelen. Een belangrijke aanname van veel mensen daarbij is dat je nooit tevreden kunt zijn over wie je nu bent.
Ontevredenheid met jezelf is dan ook het tweede kenmerk van een moderne samenleving. Je bent nooit tevreden met wat je hebt, maar wilt vaak meer, anders of mooier. Bovendien kun je als modern mens pas dan tevreden zijn wanneer je je werkelijk uniek voelt: je hebt iets bereikt of in bezit gekregen dat niemand anders heeft. Alleen: iedereen wil uniek zijn. Daarom verwoorden veel reclame-uitingen het individualiteitsideaal: ‘Koop dit product, want daarmee word je wie je altijd al hebt willen zijn.’
Het derde kenmerk van een moderne samenleving is dan ook het leiden van een consumerend bestaan. Dit werkt massaproductie in de hand die voorziet in hulp om je hoogst individueel en uniek te voelen.

Niet langer trouw
Een vierde kenmerk van een moderne samenleving, tot slot, is dat er minder waarde wordt gehecht aan loyaliteit. Loyaliteit betekent dat je je voor langere tijd verbindt aan iets of iemand, ondanks (nieuwe) mogelijkheden om je met iets anders of iemand anders te verbinden. Loyaliteit betekent bijvoorbeeld trouw zijn aan vrienden, maar kan ook trouw zijn aan denkbeelden of tradities inhouden.
Alleen, niet zonder meer meegaan met nieuwe mogelijkheden, producten of ontwikkelingen levert al snel een gevoel van schaamte op. Om aan dit gevoel te ontkomen, zijn moderne mensen geneigd de weg van de loyaliteit niet te snel in te slaan, maar te kiezen voor de weg van de ‘waakzaamheid’: op deze weg ben je gespitst op nieuwe ontwikkelingen en ga je voortdurend mee met alles wat de markt op dat moment als nieuwste biedt. Langdurige of intense verbondenheid met mensen of denkbeelden vormen dan al gauw een blokkade op deze weg.

Twee tendensen
Deze vier kenmerken van een moderne samenleving hebben hun weerslag op kerken, christelijke scholen en gezinnen. Zij staan niet slechts ‘tegenover’ een moderne samenleving, maar zijn daar ook onderdeel van. Dat heeft consequenties voor de wijze waarop het geloof van christenen in een moderne samenleving gestalte krijgt. Ik wil dat met twee tendensen duidelijk maken.
De eerste tendens noem ik de individualisering van het geloof. Christelijk Nederland vormt meer en meer een bont gezelschap van individuele gelovigen. Steeds minder is sprake van een eensgezinde groep van gelovigen die elkaar regelmatig op dezelfde plaatsen en tijden ontmoeten om met elkaar het geloof te belijden en te vieren. Geloven wordt steeds minder ervaren als een gemeenschapsgebeuren en steeds meer als een subjectieve manier om te voorzien in je eigen behoefte aan zingeving.

Religieus knutselen
De tweede tendens noem ik de verbrokkeling van georganiseerd geloof. Er schiet een vorm van zoekreligie wortel in Nederland: vormen van religieus knutselen, waarbij inzichten uit verschillende denkbeelden van binnen of van buiten de eigen godsdienst met elkaar verbonden worden tot een persoonlijk wereld- en godsbeeld. Steeds minder wordt belang gehecht aan bestaande dogma’s of denkbeelden die worden overgedragen in georganiseerd verband van kerken of scholen. In toenemende mate worden geloofsinzichten geboren uit een zoektocht in allerlei bronnen: tijdschriften, kerkelijke of niet-kerkelijke bijeenkomsten, persoonlijke ontmoetingen, websites enzovoort.

Twee uitdagingen
Een moderne samenleving brengt modern geloof voort. Niet alleen onder moderne jongeren, maar ook onder moderne ouders en moderne ouderen. Want wie kan van zichzelf zeggen dat hij niet modern is? Dit inzicht is belangrijk bij het nadenken over het fenomeen geloven en (religieuze) identiteitsontwikkeling van christenjongeren in Nederland. Uit voorgaande wil ik twee uitdagingen destilleren, die in dit verband op christenen anno 2009 afkomen.
Ten eerste. In de samenleving en onder christenen wordt meer en meer een gebrek aan geborgenheid ervaren. Sociale verbanden, relaties en gemeenschappen staan onder druk of kalven af ten gunste van een hoogst individuele invulling van je eigen leven. De schaduwzijde van deze ontwikkeling is dat waar geborgenheid nodig is, deze steeds moeilijker te ontvangen is. Een schaduwzijde die niet alleen in de samenleving in het algemeen maar ook in de kerk in het bijzonder ervaren kan worden. Naast de moderne behoefte aan vrijheid blijft er een basisbehoefte aan zekerheid bestaan, ook geloofszekerheid. Hoe voorzien christenen in kerk, school en gezin daarin?

Ware zin
Ten tweede. In samenleving en onder christenen wordt meer en meer een gebrek aan zingeving ervaren. Er is zoveel aanbod op de zingevings- en relimarkt, dat het voorwaar een moeilijke opgave is om de ware zin te ontdekken. ‘Waar gaat het nu eigenlijk om in mijn leven?’ Hoe geven christenen in kerk, school en gezin daar een wezenlijk antwoord op?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen