Voor de Hansjes en Elsjes

‘Voor ons is Luther de man van de grote (her)ontdekking’, zegt ds. A. Beens, hervormd emeritus predikant te Barneveld. ‘Wij worden door het geloof in Christus behouden en niet door onze werken. Deze basale kwestie vinden wij in de preken van Luther terug als een dragende kracht en een stuwend perspectief. Christus is er het stralende Middelpunt van.’
Tegelijkertijd ervaart ds. Beens Luther als een man die vlak naast je staat en heel dicht bij je komt. ‘Ook nog na zoveel eeuwen. Mij dunkt dat daarin mede de actualiteit van zijn prediking ligt.’

Hoe moeten we hem als prediker karakteriseren?
‘Buiten kijf is dat Luther een geleerd man is met een steeds meer uit de verf komende eigenstandigheid, eigenaardigheid en soms ook eigenzinnigheid. En toch ook een man die door veel angsten heen gaat, zeker voordat hij de kansel beklimt. Diep doorgloeit hem de verantwoordelijkheid om voor Gods aangezicht over de goddelijke majesteit te spreken. "Hij heeft niet óver God te spreken, God wil rechtstreeks spreken dóór hem."
In deze zinsnede van Lutherkenner prof.dr. W.J. Kooiman kijken wij Luther in zijn ziel. Hij weet zich ten volle instrument van God. "Als ik er met goed fatsoen af kon komen, zou ik me nog liever laten radbraken of steensjouwer worden, dan nog ooit één preek houden, het is een ambt vol verschrikking en gevaar, want je moet dagelijks sterven van vrees dat je de gemeente op een zijweg leidt." Een andere keer is het: "Al zou ik koning of keizer kunnen worden, ik zou mijn predikambt niet verlaten!’’'

In hoeverre doet zijn persoonlijkheid ertoe als hij preekt?
‘Ongetwijfeld doet die ertoe. Bij welke prediker niet? Luther is een man van contrasten, op en neer, heen en weer, laaiende vlammen en toch een man met balsem voor zielen van zondaren. Nog een doorkijkje in het hart van deze man, die vaak zo kinderlijk preekt: "Ik preek niet voor Melanchthon, Bugenhagen of Jonas, want die weten het zelf alles wel, maar voor mijn Hansjes en Elsjes.’’'

Hoe komt de tekstkeuze in de regel tot stand?
‘Luther houdt zich aan het zogenaamde perikopenstelsel: een voor iedere zondag vaststaand gedeelte uit de evangeliën. Omdat hij in Wittenberg vaak in de dienst van 9 uur voorgaat, bezitten wij veel preken over de evangeliën. Overigens verdedigt hij de lectio continua, de aaneengesloten behandeling van bijbelboeken, waardoor de gemeente met de totaliteit van de Schrift vertrouwd raakt. Sola Scriptura, alleen de Schrift, maar ook tota Scriptura, de gehele Schrift.’

Uit welke bestanddelen bestaat een preek meestal?
‘Van een vaste indeling van de preek is geen sprake. De teksten worden op de voet gevolgd en uitgelegd, doorspekt met toepasselijke uitspraken. Het geheel maakt een levendige indruk, niet gehinderd door een systeem.’

Wat is de kern van zijn boodschap?
‘Dat is nog niet zo gemakkelijk te zeggen. Luther bestrijkt een terrein zo breed als het leven zelf. Uiteraard, zou ik zeggen, speelt de tegenstelling geloof versus werken een alomvattende rol. Op de één of andere manier doorloopt zij het geheel van de prediking. Maar zij is geen knellende band om de preek, veeleer de ruggengraat ervan.’

Is er door de tijd heen ontwikkeling in zijn preken te zien?
‘Ik vind het moeilijk om van een ontwikkeling te spreken in de zin dat de late Luther een andere zou zijn dan de vroege. Wie echt preekt – en dat doet Luther – doorloopt eigenlijk altijd en in zekere vanzelfsprekendheid een ontwikkeling. Er zijn voor hem meerdere fronten, soms tegelijkertijd. De Rooms-Katholieke Kerk, de dopersen, de sektarische drijvers van vuur en donder gemengd met mystieke doorvloeiing. Maar hij blijft de man van het sola fide, het geloof alleen. Dat is de ene gedachte die hem bezielt. Juist het boek dat hij daarover wilde schrijven, heeft het licht nooit gezien. Je kunt het betreuren, maar broeder Martinus is er ons niet minder lief om. Wat hij aan systematische doordenking à la Calvijn mist, vergoedt hij ons veelvoudig door zijn ronde boers-

Ds. A. Beens uit Barneveld: ‘Luthers prediking speelt zich niet af in hoge vluchten en ijle luchten, maar waadt door de modder van het bestaan, de vloeden van tranen, de dreiging van de dood en niet te vergeten de aanvechting van de satan.’

heid en levendige discoursen, waarin je het leven van alledag hoort hameren en zinderen. We kunnen zeggen dat zijn preken eigenlijk door de jaren heen het stempel dragen van het incidentele en het individuele.

’In hoeverre richt hij zich op de gelovige, in hoeverre op de buitenstaander?
‘Deze vraag komt op in een situatie als de onze, met een meer of minder scherpe scheiding tussen kerkelijken en onkerkelijken. Zo’n scheiding kent Luthers tijd niet zozeer. Verreweg de meeste mensen gaan dan ter kerke, zoals dat in hun rooms-katholieke verleden het geval was. Binnen dat grote geheel heeft Luther wel aandacht voor allerlei verschillen tussen de kerkgangers, ook in geestelijke zin. Maar preken doet hij vooral voor het volk, de gewone man. Met hartstocht en groot inlevingsvermogen.’

Hoe lang duurt een preek?
‘Ongeveer één uur, soms ook korter. Dat laatste vindt hij zeer aan te bevelen, al is hij zelf woordenrijk en ietwat breedsprakig. Hij neemt het zijn collega Bugenhagen, stadspredikant van Wittenberg, een beetje kwalijk dat hij de mensen soms wel twee uur lang bezighoudt. Hij plaagt Bugenhagen ermee dat een vrouw onder zijn preek in Hamburg een kind kreeg: "Dat komt ervan als je de mensen te lang in de kerk houdt!’’

Hoe gaat hij om met exegese en toepassing?
‘Beide zijn in elkaar verweven, maar de uitleg gaat voorop. Toepassingen zijn vaak ook broodnuchter en heel praktisch en zeer recht op de man/vrouw af.’

En met allegorische uitleg?
‘Het verschil met de traditionele allegorische methode – waarbij men een waarheid achter de waarheid zoekt en aan de letterlijkheid van de tekst met voorliefde ontstijgt – is dat Luther van de heilshistorische basis uitgaat. Tegen de allegorese strijdt hij al als jong hoogleraar en hij probeert die meer en meer te overwinnen. ‘De allegoristen heffen de werkelijke zin van de tekst op ter wille van een hogere zin die erin gelegd wordt. Ze noemen dit geestelijke uitlegging maar Luther acht dit ongeestelijke willekeur. Werkelijke geestelijke uitlegging is zijns inziens de kunst om de historie van het Oude Testament en de cultus van Israël als transparant te zien en er de tekenen Gods in te ontdekken, de heenwijzing naar leven en sterven van Christus in wie de geschiedenis van Israël haar eigenlijke doel bereikt’, schrijft prof. Kooiman. Hiermee is mijns inziens ook de hoofdlijn van Luthers visie op de verhouding van Oude en Nieuwe Testament weergegeven.’

Wat kunnen wij vandaag van Luther leren?
‘Voor mij heeft het lezen van de werken van Kohlbrugge een heroriëntatie en - concentratie op Luther meegebracht. Wie de eerste leest, kan om laatstgenoemde niet meer heen. Wij kunnen vandaag niet meer puur Luthers of Kohlbruggiaans preken. Wij moeten geen kopiïsten of adepten zonder meer worden. Neem een bad in dit water en wij zullen een vorm van bekering meemaken die ons juist voor deze tijd toerust. Wij zullen getuigen zijn en worden van het Woord en de Geest en zo zullen wij beiden hebben, de Zoon en de Vader. Zo vatten wij ook de mens aan. Wij spréken hem aan voor Gods aangezicht.’

Volgende week aandacht voor Calvijn.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen