Zo helder en dichtbij mogelijk

‘Calvijn is in de eerste plaats een dienaar van het Woord die vooral de Schriften voor de gemeente wil openen en voortdurend vraagt wat er nu eigenlijk staat’, zegt prof.dr. A. Baars, christelijk gereformeerd hoogleraar in Apeldoorn.
‘Zijn prediking is daarom ook sterk onderwijzend van karakter. Het gebeurt nogal eens dat hij in zijn preken uitvoeriger op een tekst ingaat dan hij in zijn commentaren of in zijn colleges gedaan had. Daar zit de bedoeling achter om de boodschap van de tekst zo dicht mogelijk bij de hoofden en harten van de hoorders te brengen.’
Een derde karakteristiek is volgens dr. Baars het appellerende karakter van Calvijns prediking. ‘Voortdurend zoekt hij de betekenis van de tekst voor het leven van geloof en heiliging duidelijk te maken.’

In hoeverre doet zijn persoonlijkheid ertoe als hij preekt?
‘De persoonlijkheid van een prediker komt altijd mee in diens prediking. Bij Calvijn bestaat die toch vooral hierin dat hij in grote eerbied wil schuilgaan achter het Woord van God en achter zijn Zender. Toch kan hij – de vurige Fransman! – ook heftig toornen in zijn preken tegen bepaalde volkszonden.’

Hoe komt de tekstkeuze in de regel tot stand?
‘Calvijn preekt als regel vervolgstoffen (lectio continua). Op de zondagen preekt hij vervolgstoffen uit het Nieuwe Testament en uit de Psalmen. De overige boeken van het Oude Testament komen tijdens de weekdiensten aan de orde. Zo ontstaan bijvoorbeeld de grote series van 200 preken over Deuteronomium en van 159 over Job. Als de Kerstdagen op een doordeweekse dag vallen, vervolgt hij gewoon het bijbelboek waarmee hij bezig was. De zondag na de 25e december houdt hij dan wel een of meer kerstpreken. Er zijn dus wel feeststoffen van Calvijn bewaard gebleven.’

Uit welke bestanddelen bestaat een preek meestal?
‘De opbouw van Calvijns preken is heel eenvoudig. Hij begint doorgaans met een korte samenvatting van wat in de vorige dienst aan de orde is geweest. Daarna volgt hij de tekst, die uitvoerig wordt uitgelegd en toegepast. Het einde van de preek komt soms zeer abrupt. Calvijn hoort aan het luiden van de klok dat het tijd is en sluit af met een opmerking in de trant van: hier gaan we morgen verder. Daarna wordt de preek met een kort gebed afgesloten.’

Wat is de kern van zijn boodschap?
‘God wordt verheerlijkt in het behoud van zondaren. Daarom worden in de prediking vergeving en verzoening door het bloed van Christus om niet aangeboden, ja, Christus komt in de prediking Zelf tot ons ‘in de spiegel van Zijn Woord’.’

Is er door de tijd heen ontwikkeling in zijn preken te zien?
‘Ik heb lang niet alle preken van Calvijn gelezen en moet dus voorzichtig zijn met mijn antwoord op deze vraag. Toen Calvijns preken stenografisch werden opgeschreven, had hij al een indrukwekkende loopbaan als uitlegger van de Schrift achter de rug. Zijn wijze van preken was toen al gerijpt en daarom laat zich weinig ontwikkeling aanwijzen. Áls er sprake is van andere accenten, dan lijkt me die vooral te liggen in de uitbreiding van het aanwijzen en het weerleggen van allerlei dwaalleer en de toenemende zorg over de zaak van de Reformatie in Europa.’

In hoeverre maakt hij gebruik van retorische elementen?
‘Calvijn bouwt zijn preken niet op vanuit het retorische schema van thema en verdeling, de uitwerking van het onderwerp in onderdelen. Zijn preken lijken meer op de vroegkerkelijke homilieën die de gang van de tekst volgen, zoals bij Chrysostomus. Maar Calvijn kent zijn klassieke schrijvers, onder wie Cicero en Quintilianus. Daarom verbaast het niet dat hij in de loop

Prof.dr. A. Baars, christelijk gereformeerd hoogleraar in Apeldoorn: ‘We kunnen vandaag van Calvijn als prediker op zijn minst drie dingen leren. In de eerste plaats het eerbiedig luisteren naar het Woord van God. Vervolgens dat het – juist in onze tijd – van vitaal belang is dat de gemeente onderwezen wordt in de leer van de Schriften. En ten slotte het vaste geloof dat God door dit middel Zijn kerk bewaart en vermeerdert.’

van zijn preken telkens weer gebruik maakt van retorische stijlmiddelen, zoals de dialoog en de ironie.’

Leest Calvijn zijn preken voor of improviseert hij ter plekke?
‘Calvijn houdt zijn preken vanuit zijn Hebreeuwse Oude Testament of het Griekse Nieuwe Testament. De passages vertaalt hij ter plekke in het Frans. En van daaruit preekt hij zonder papier. Maar dat houdt niet in dat hij zijn preken niet grondig voorbereidt. Integendeel, uit verschillende brieven blijkt dat hij daar beslist de nodige tijd voor neemt.’

Heeft hij een bepaalde ‘methode’?
‘Neen, geen andere dan de Schrift zo helder mogelijk verklaren en de boodschap telkens aan de harten van de hoorders leggen.’

In hoeverre richt hij zich op de gelovige, in hoeverre op de buitenstaander?
‘Opvallend is dat Calvijn zijn hoorders zeer vaak aanspreekt met ‘wij’ (nous). Dat betekent dat hij hen ziet als gelovigen. Dat is bij hem echter geen automatisme: herhaaldelijk worden de gelovigen eraan herinnerd dat zij tot geloof gekomen zijn door de genade van God. Bovendien wordt vrijwel overal duidelijk dat Calvijn er rekening mee houdt dat er ook huichelaars onder zijn gehoor zitten.’

Richt hij zich op een bepaalde doelgroep?
‘Calvijn gaat op allerlei sociale verbanden in Genève in: het gezinsleven, de relatie man-vrouw, de opvoeding van de kinderen. Bovendien schenkt hij aandacht aan de zorg voor de armen en de taak van de verschillende overheden. Soms kunnen zijn woorden in de richting van deze doelgroepen een scherpe klank krijgen.’

Hoe lang duurt een preek?
‘Calvijns preken duren in de regel een uur. Een enkele keer kort hij zijn preek wat in omdat hij nog dringende bezigheden heeft af te handelen. Ook kan de dienst iets korter duren als hij gehinderd wordt door zijn wankele gezondheid.’

Hoe gaat hij om met exegese en toepassing?
‘In het algemeen zijn uitleg en toepassing behoorlijk evenwichtig over de preken verdeeld. De toepassing komt doorgaans op uit de tekst, maar er zijn voorbeelden dat de band tussen uitleg en toepassing geforceerd is.’

Hoe gaat hij om met de allegorische uitleg van de Schrift?
‘Deze wijst Calvijn categorisch van de hand.’

Hoe gaat hij om met het Oude en Nieuwe Testament?
‘Hierover heeft Calvijn belangrijke dingen geschreven in zijn Institutie (II-10, 11). Wat de prediking betreft, valt het volgende op: Calvijn betrekt de boodschap van de oudtestamentische tekst nogal eens vrijwel onmiddellijk op de hoorder in zijn eigen tijd. Daardoor is hij in het recente verleden wel beticht van exemplarisme: het trekken van een directe lijn van het Oude Testament naar de eigen tijd, om dit voorbeeld na te volgen. In elk geval worden de heilshistorische perspectieven in zijn prediking zo sterk verkort. Bovendien is Calvijn er opmerkelijk beducht voor lijnen te trekken van het Oude Testament naar Christus. Niet ten onrechte is daarom gezegd dat zijn oudtestamentische preken meer theocentrisch dan christocentrisch zijn.’

Hoe gaat hij om met bijbeluitleg en dogmatiek?
‘Calvijn ziet zichzelf vooral als uitlegger van de Schrift. De dogmatische bezinning moet daaraan dienstbaar blijven. Daarom ben ik bij hem ook geen echte dogmatische preken of themapreken tegengekomen. Wel stelde hij waar nodig dogmatische vragen in de preek aan de orde. Het gaat er in de prediking immers om dat de gemeente onderwezen wordt in de leer van de Schriften?’

Volgende week aandacht voor Johannes Hoornbeeck.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen